Ngứa da kéo dài: nguyên nhân thường gặp và khi nào cần đi khám

Ngứa da kéo dài (ngứa mạn tính) là tình trạng ngứa kéo dài từ 6 tuần trở lên. Nguyên nhân thường gặp nhất nằm ngay tại da như khô da, chàm, mề đay, ghẻ, nấm, nhưng ngứa cũng có thể là biểu hiện của bệnh gan, thận, tuyến giáp, bệnh máu, do thuốc, thần kinh hoặc tâm lý. Vì vậy, ngứa không rõ lý do kéo dài nhiều tuần nên được khám để tìm đúng nguyên nhân thay vì chỉ bôi thuốc cho đỡ.

Tóm tắt nhanh

• Ngứa trên 6 tuần được xem là ngứa mạn tính, cần khám tìm nguyên nhân.
• Khô da là nguyên nhân thường gặp nhất ở người lớn tuổi; chàm, mề đay, ghẻ, nấm là các bệnh da thường gặp gây ngứa.
• Ngứa toàn thân mà da trông gần như bình thường có thể liên quan bệnh gan, thận, tuyến giáp, bệnh máu hoặc thuốc.
• Gãi làm da dày lên và càng ngứa hơn (vòng xoắn ngứa – gãi), có thể dẫn đến sẩn cục.
• Sụt cân, sốt, vàng da, ra mồ hôi đêm, hoặc cả nhà cùng ngứa về đêm là dấu hiệu cần đi khám sớm.
• Không tự bôi corticoid kéo dài hay thuốc không rõ nguồn gốc.

Ngứa da kéo dài là gì, vì sao càng gãi càng ngứa?

Ngứa là cảm giác khiến ta muốn gãi, được dẫn truyền bởi các sợi thần kinh nhỏ ở da lên não. Ngứa cấp thường do một nguyên nhân rõ (côn trùng đốt, dị ứng) và tự hết. Ngứa kéo dài trên 6 tuần thì khác: thường có bệnh nền tại da hoặc trong cơ thể, và hệ thần kinh trở nên nhạy cảm hơn.

Khi gãi, cảm giác ngứa giảm tạm thời, nhưng gãi làm tổn thương hàng rào da, giải phóng thêm chất trung gian gây viêm và kích thích đầu dây thần kinh phát triển. Kết quả là da dày lên, sần, thâm, và càng ngứa hơn — gọi là vòng xoắn ngứa – gãi. Nếu kéo dài, da có thể thành mảng dày (lichen hoá) hoặc nhiều nốt cứng (sẩn cục). Cắt được vòng xoắn này là một mục tiêu quan trọng của điều trị.

Nguyên nhân tại da

Khô da

Khô da là nguyên nhân ngứa kéo dài phổ biến nhất, nhất là ở người lớn tuổi, mùa hanh khô, người tắm nước nóng hoặc dùng xà phòng mạnh. Da bong vảy mịn, nứt như “ruộng khô”, hay ở cẳng chân, lưng. Ngứa giảm rõ khi dưỡng ẩm đều đặn.

Chàm, viêm da cơ địa và viêm da tiếp xúc

Viêm da cơ địa thường bắt đầu từ nhỏ, có tiền sử dị ứng, hen, viêm mũi dị ứng trong gia đình; da khô, mảng đỏ, rỉ dịch hoặc dày sần ở nếp khuỷu, khoeo, cổ, mặt, ngứa nhiều về đêm. Viêm da tiếp xúc xuất hiện ở vùng da chạm vào chất gây kích ứng hoặc dị ứng (kim loại, mỹ phẩm, hoá chất, găng tay cao su).

Mề đay

Sẩn phù màu hồng hoặc trắng, nổi lên rồi tự lặn trong vòng 24 giờ, chỗ khác lại nổi. Mề đay tái diễn trên 6 tuần gọi là mề đay mạn tính; phần lớn không tìm được tác nhân bên ngoài cụ thể. Nếu kèm sưng môi, lưỡi, khó thở cần đi cấp cứu ngay.

Ghẻ

Ghẻ do cái ghẻ đào hang dưới da, lây qua tiếp xúc gần. Đặc trưng là ngứa dữ dội về đêm, nhiều người trong nhà cùng ngứa, tổn thương ở kẽ ngón tay, cổ tay, nách, quanh rốn, mông, bộ phận sinh dục. Ghẻ dễ bị nhầm với chàm và bị bôi corticoid kéo dài, khiến bệnh lan rộng hơn. Cần điều trị cho cả người bệnh và người sống cùng, kèm giặt, phơi đồ dùng.

Nấm da

Mảng đỏ hình vòng, bờ có vảy và mụn nước, lan rộng dần, hay ở bẹn, mông, thân mình, kẽ chân. Bôi corticoid khi chưa chẩn đoán có thể làm nấm lan rộng và biến dạng, khó nhận diện. Soi tìm nấm giúp chẩn đoán nhanh.

Sẩn cục và các bệnh da khác

Sẩn cục (prurigo nodularis) là nhiều nốt cứng, rất ngứa do gãi kéo dài, có thể liên quan cơ địa dị ứng hoặc bệnh toàn thân. Ngoài ra còn có lichen phẳng, vảy nến, pemphigoid bọng nước (bọng nước dạng pemphigus) ở người cao tuổi (đôi khi ngứa nhiều trước khi nổi bọng nước), côn trùng đốt, viêm nang lông.

Nguyên nhân toàn thân: khi ngứa là “tín hiệu” từ bên trong

Khi ngứa lan toàn thân mà da gần như bình thường (chỉ có vết gãi), bác sĩ sẽ nghĩ đến nguyên nhân bên trong cơ thể:

• Bệnh gan, ứ mật: ngứa nhiều ở lòng bàn tay, bàn chân, có thể kèm vàng da, nước tiểu sẫm. Ứ mật thai kỳ thường xuất hiện từ nửa sau thai kỳ, ngứa nhiều lòng bàn tay, bàn chân, có thể không nổi ban; cần báo bác sĩ sản khoa sớm để xét nghiệm và theo dõi thai.
• Bệnh thận mạn: ngứa dai dẳng, hay gặp ở người lọc máu.
• Bệnh tuyến giáp: cường giáp hoặc suy giáp (suy giáp làm da rất khô).
• Bệnh máu: thiếu sắt; đa hồng cầu (ngứa sau tắm nước ấm); u lympho, nhất là khi kèm sốt, sụt cân, đổ mồ hôi đêm, nổi hạch.
• Đái tháo đường: có thể gây khô da, ngứa, tăng nguy cơ nấm.
• Thuốc: một số thuốc giảm đau nhóm opioid, thuốc huyết áp, kháng sinh và nhiều thuốc khác có thể gây ngứa, kể cả khi đã dùng một thời gian.
• Thần kinh: ngứa khu trú ở vùng giữa hai bả vai (notalgia paresthetica) hoặc mặt ngoài cánh tay (brachioradial pruritus, thường liên quan ánh nắng và thoái hoá cột sống cổ) do kích thích rễ thần kinh; ngứa tại vùng da từng bị zona do tổn thương dây thần kinh.
• Tâm lý: căng thẳng, lo âu, trầm cảm làm ngứa nặng hơn; một số ít trường hợp ngứa có nguồn gốc tâm lý. Đây là chẩn đoán chỉ đặt ra sau khi đã loại trừ nguyên nhân thực thể.

Ở người cao tuổi, ngứa thường do nhiều yếu tố cùng lúc: da khô, nhiều thuốc, bệnh mạn tính. Vì vậy, khám kỹ quan trọng hơn bất kỳ loại kem nào.

Phân biệt một số nguyên nhân thường gặp

Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám sớm

• Ngứa kéo dài trên 2 tuần dù đã dưỡng ẩm, hoặc ảnh hưởng giấc ngủ, công việc.
• Ngứa toàn thân không rõ nguyên nhân, nhất là kèm sụt cân, sốt, đổ mồ hôi đêm, mệt mỏi, nổi hạch.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu.
• Tiểu ít, phù, hoặc đã biết có bệnh thận, gan, tuyến giáp.
• Ngứa nhiều về đêm và nhiều người trong nhà cùng ngứa — gợi ý ghẻ.
• Ngứa khi mang thai, nhất là ngứa lòng bàn tay, bàn chân ở nửa sau thai kỳ: báo bác sĩ sản khoa sớm, không tự dùng thuốc.
• Da trầy xước, chảy dịch, mủ, sốt do nhiễm trùng thứ phát.
• Sưng môi, mí mắt, khó thở kèm nổi mề đay: cần đi cấp cứu.

Bác sĩ khám và chẩn đoán ngứa da kéo dài như thế nào?

Bác sĩ sẽ hỏi kỹ: ngứa từ khi nào, ở đâu, nặng lúc nào, người trong nhà có ngứa không, thuốc và mỹ phẩm đang dùng, bệnh mạn tính, thói quen tắm rửa, công việc, giấc ngủ, tâm lý. Sau đó khám toàn bộ da, kể cả kẽ ngón, vùng sinh dục, móng, da đầu, phân biệt tổn thương nguyên phát với vết gãi.

Tuỳ trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định soi tìm nấm hoặc cái ghẻ, test áp, sinh thiết da. Khi nghi nguyên nhân toàn thân, xét nghiệm máu thường gồm công thức máu, ferritin (dự trữ sắt), chức năng gan, thận, tuyến giáp, đường huyết; có thể chụp X-quang ngực hoặc siêu âm bụng. Không phải ai cũng cần làm tất cả: xét nghiệm được chọn dựa trên bệnh sử và thăm khám. Trong thực tế, không ít người đã bôi nhiều loại kem hàng tháng không đỡ, đến khi khám kỹ mới tìm ra ghẻ, nấm hoặc bệnh nội khoa kèm theo.

Các hướng điều trị theo y văn

Nguyên tắc là điều trị nguyên nhân kết hợp kiểm soát triệu chứng ngứa:

• Chăm sóc nền tảng: dưỡng ẩm, tắm đúng cách — áp dụng cho hầu hết người bệnh.
• Thuốc bôi: corticoid bôi ngắn ngày theo chỉ định cho chàm, viêm da; thuốc bôi không chứa corticoid; thuốc trị ghẻ, trị nấm khi có chẩn đoán.
• Thuốc uống: kháng histamin hiệu quả rõ với mề đay nhưng ít tác dụng với nhiều loại ngứa khác; một số thuốc tác động lên thần kinh được dùng cho ngứa mạn tính khó trị theo chỉ định bác sĩ.
• Quang trị liệu (UVB dải hẹp): có thể dùng cho viêm da cơ địa, sẩn cục, ngứa do thận theo chỉ định.
• Thuốc sinh học và thuốc mới: dành cho viêm da cơ địa, sẩn cục mức độ vừa – nặng khi điều trị thông thường không đủ, cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
• Điều trị bệnh nền: phối hợp chuyên khoa gan, thận, nội tiết, huyết học; hỗ trợ tâm lý khi cần.

Ngứa mạn tính thường cần thời gian và tái khám để điều chỉnh. Với sẩn cục, điều trị tập trung cắt vòng xoắn ngứa – gãi và làm phẳng nốt; tham khảo trang điều trị sẩn cục để biết thêm về phác đồ.

Chăm sóc giảm ngứa an toàn tại nhà

• Tắm nước ấm (không nóng), 5–10 phút; dùng sữa tắm dịu nhẹ, ít bọt, không mùi.
• Thoa kem dưỡng ẩm ngay sau tắm khi da còn ẩm, và thêm lần nữa trong ngày; ưu tiên kem đặc, không hương liệu.
• Cắt ngắn móng tay; khi ngứa, chườm mát hoặc vỗ nhẹ thay vì gãi; có thể đeo găng tay cotton khi ngủ.
• Mặc quần áo cotton rộng, tránh len, vải thô; giặt kỹ, xả sạch bột giặt.
• Giữ phòng thoáng mát, tránh quá nóng; dùng máy tạo ẩm khi thời tiết hanh khô.
• Hạn chế rượu bia, đồ cay nóng nếu thấy làm ngứa tăng; giảm căng thẳng, ngủ đủ giấc.

Cảnh giác khi tự dùng thuốc

Nhiều người bệnh tự mua kem bôi “trị ngứa”, “trị nấm”, “trị ngứa đa năng” hoặc thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc. Nhiều sản phẩm trong số này chứa corticoid mạnh, đôi khi trộn chung với kháng sinh và kháng nấm. Dùng kéo dài có thể gây:

• Mỏng da, rạn da, giãn mạch, thâm, mụn trứng cá do corticoid.
• Làm nấm và ghẻ lan rộng, thay đổi hình ảnh tổn thương, khiến chẩn đoán khó hơn.
• Bệnh bùng lên khi ngừng thuốc; với diện rộng, có thể ảnh hưởng toàn thân.

Corticoid bôi là thuốc tốt khi dùng đúng chẩn đoán, đúng loại, đúng vùng và đúng thời gian theo chỉ định. Vấn đề nằm ở việc tự dùng. Nếu đã bôi một thuốc trên 2 tuần mà không đỡ, hãy ngừng tự điều trị và đi khám, mang theo các sản phẩm đã dùng để bác sĩ xem.

Câu hỏi thường gặp

Ngứa da kéo dài bao lâu thì cần đi khám?

Ngứa trên 6 tuần được xem là mạn tính và nên khám. Tuy nhiên, nên khám sớm hơn nếu ngứa dữ dội, mất ngủ, có dấu hiệu cảnh báo như sụt cân, vàng da, hoặc cả nhà cùng ngứa.

Ngứa toàn thân nhưng không nổi gì có đáng lo không?

Có thể chỉ do khô da, nhưng cũng có thể là dấu hiệu bệnh gan, thận, tuyến giáp, bệnh máu hoặc do thuốc. Bác sĩ sẽ khám và cân nhắc xét nghiệm máu phù hợp.

Ngứa về đêm có phải bị ghẻ không?

Nhiều bệnh ngứa tăng về đêm, như viêm da cơ địa, sẩn cục, ngứa do bệnh toàn thân. Nhưng nếu ngứa dữ dội về đêm và nhiều người trong nhà cùng ngứa thì rất gợi ý ghẻ, cần khám để điều trị cho cả gia đình.

Uống thuốc chống dị ứng có hết ngứa không?

Kháng histamin hiệu quả rõ với mề đay, nhưng ít tác dụng với ngứa do khô da, bệnh gan, thận hoặc thần kinh. Loại gây buồn ngủ có thể giúp ngủ nhưng cần thận trọng ở người cao tuổi. Nên dùng theo hướng dẫn của bác sĩ.

Ngứa do căng thẳng có thật không?

Căng thẳng làm ngứa nặng hơn ở hầu hết bệnh da và có những trường hợp ngứa liên quan chủ yếu đến tâm lý. Tuy vậy, bác sĩ cần loại trừ nguyên nhân thực thể trước khi kết luận.

Người lớn tuổi hay ngứa có phải do “nóng gan”?

Thường gặp nhất là khô da, kèm thuốc đang dùng và bệnh mạn tính. Không nên tự uống thuốc “mát gan” thay cho việc khám.

Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu

Nếu ngứa da kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng giấc ngủ, đã tự chăm sóc mà không đỡ, hoặc có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào ở trên, hãy đi khám. Tìm đúng nguyên nhân là cách hiệu quả nhất để giảm ngứa bền vững và phát hiện sớm bệnh nền nếu có.

Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, khai thác bệnh sử, chỉ định xét nghiệm khi cần và lập kế hoạch kiểm soát ngứa cho từng người. Bạn có thể làm bài khảo sát da, đánh dấu vùng ngứa trên bản đồ bệnh lý da, rồi đặt lịch khám. Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế khám và chẩn đoán trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

• American Academy of Dermatology (AAD) – Itchy skin: causes and relief; Scabies; Eczema.
• DermNet (https://dermnetnz.org/) – Pruritus; Generalised pruritus; Prurigo nodularis; Scabies.
• NHS – Itchy skin; Scabies; Urticaria (hives).
• StatPearls (NCBI Bookshelf) – Pruritus; Chronic Pruritus; Prurigo Nodularis.
• Weisshaar E, et al. European S2k Guideline on Chronic Pruritus (EDF/EADV). Acta Dermato-Venereologica, 2019.
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu (ban hành kèm Quyết định 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015).