Các loại sẹo trên da: sẹo rỗ, sẹo lõm, sẹo lồi khác nhau thế nào và mức cải thiện thực tế

Các loại sẹo trên da thường chia thành hai nhóm theo cơ chế: sẹo lõm, sẹo rỗ do mất collagen nên da bị hõm xuống, và sẹo lồi, sẹo phì đại do collagen tăng sinh quá mức nên sẹo gồ lên. Hai nhóm này có hướng xử lý khác nhau, vì vậy cần xác định đúng loại sẹo trước khi chọn cách làm.

Vết thâm sau mụn cũng hay bị nhầm là sẹo; cách phân biệt nằm ở phần dưới. Trên cùng một khuôn mặt cũng hay có nhiều loại sẹo xen kẽ.

Bài viết giải thích cách phân biệt từng loại, lý do hình thành và mức cải thiện thực tế. Sẹo thường chỉ cải thiện một phần, mức độ tùy cơ địa, và sẹo lồi có thể tái phát. Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế thăm khám.

Sẹo hình thành thế nào: vì sao các loại sẹo lại khác nhau

Xem dữ liệu sơ đồ: Các loại sẹo trên da chia thành nhóm lõm và nhóm gồ, mỗi nhóm một hướng xử lý

Mục	Nhánh con
Hình thành và nhận diện	Sẹo hình thành thế nào; Thâm sau mụn có phải sẹo không
Sẹo lõm và sẹo rỗ	Đáy nhọn, đáy vuông, đáy tròn; Lăn kim, cắt đáy sẹo hay laser
Sẹo lồi và sẹo phì đại	Phân biệt bằng đường bờ sẹo; Vì sao hay tái phát
Tránh sai lầm và đi khám	Các lỗi thường gặp khi tự xử lý; Khi nào cần đi khám da liễu

Sẹo là dấu vết da để lại khi lành sau một tổn thương sâu như mụn viêm, thủy đậu, chấn thương hay phẫu thuật. Các loại sẹo khác nhau chủ yếu do lượng collagen: thiếu hoặc bị phá hủy thì da lõm xuống, tăng sinh quá mức thì sẹo gồ lên.

Quá trình liền thương và vai trò của collagen

Khi tổn thương chạm đến lớp sâu của da, cơ thể tạo collagen mới để vá lại. Collagen này sắp xếp không đều như da nguyên bản, nên vùng đã lành thường khác da xung quanh.

• Thiếu hoặc mất collagen: tạo hố lõm, gặp ở sẹo lõm và sẹo rỗ sau mụn hoặc thủy đậu.
• Thừa collagen: tạo sẹo gồ, gồm sẹo phì đại và sẹo lồi; cách phân biệt hai loại này nằm ở phần dưới.

Những yếu tố làm sẹo dễ hình thành

• Độ sâu tổn thương: càng sâu càng dễ để lại sẹo.
• Vị trí trên cơ thể: ngực, vai, dái tai hay gặp sẹo lồi hơn.
• Cơ địa: mỗi người có xu hướng liền thương khác nhau.
• Viêm kéo dài và nặn mụn: làm tổn thương lan sâu hơn.

Việc phân loại đúng rất quan trọng vì cách hợp với sẹo lõm có thể không hợp với sẹo lồi, thậm chí làm sẹo lồi nặng thêm. Vì vậy, bước đầu nên là khám da liễu để bác sĩ da liễu xác định bạn đang gặp loại sẹo nào.

Các loại sẹo thường gặp: bảng phân biệt nhanh

Sẹo lõm và sẹo rỗ

Sẹo lõm, sẹo rỗ là những hố lõm trên da, thường xuất hiện sau mụn trứng cá hoặc thủy đậu, khi collagen ở lớp da bên dưới bị phá hủy. Dựa vào hình dạng, sẹo lõm thường chia thành sẹo đáy nhọn, sẹo đáy vuông và sẹo đáy tròn (lòng chảo).

Sẹo lồi và sẹo phì đại: phân biệt bằng đường bờ

Cả hai đều gồ lên do collagen tăng sinh quá mức. Sẹo phì đại giữ nguyên trong giới hạn vết thương ban đầu, còn sẹo lồi lan sang cả vùng da lành xung quanh, hay gặp ở ngực, vai, dái tai. Hướng xử lý thường là tiêm thuốc vào sẹo hoặc dùng silicone, và cần bác sĩ da liễu đánh giá trước.

Thâm sau mụn có phải sẹo không?

Không. Thâm sau mụn là dát đỏ hoặc tăng sắc tố sau viêm, bề mặt da vẫn phẳng; nếu sờ hoặc soi nghiêng thấy hố lõm thì đó mới là sẹo. Cách phân biệt và hướng xử lý thâm có trong bài thâm mụn và sẹo mụn khác nhau thế nào.

Bảng trên chỉ giúp nhận diện sơ bộ. Nhiều loại sẹo có thể cùng xuất hiện trên một vùng da, nên cần khám da liễu để xác định chính xác.

Xem dữ liệu sơ đồ: Chọn hướng xử lý sẹo cần cân nhắc ba yếu tố cùng lúc

Cách đánh giá	Mục	Chi tiết
Nhìn và sờ	Loại sẹo	Sẹo lõm, sẹo gồ hay chỉ là thâm đổi màu
Soi nghiêng, ghi vị trí	Độ sâu và vị trí	Hố nông hay sâu, vùng dễ hình thành sẹo lồi như ngực, vai
Hỏi tiền sử	Cơ địa	Tiền sử sẹo lồi, xu hướng thâm sau viêm, khả năng tái tạo collagen

Ba hình thái đáy của sẹo rỗ

Sẹo rỗ thường được chia theo hình dạng hố: đáy nhọn (ice pick) miệng hẹp và sâu, đáy vuông (boxcar) bờ dốc và đáy phẳng, đáy tròn (rolling) bờ thoải, mặt da gợn sóng do các dải xơ kéo đáy sẹo xuống. Mỗi hình thái đáp ứng khác nhau với từng kỹ thuật, và một khuôn mặt thường có nhiều dạng xen kẽ. Cách tự quan sát từng dạng và hướng xử lý thường dùng có trong bài nhận diện sẹo rỗ đáy nhọn, đáy vuông, đáy tròn.

Kỳ vọng thực tế với sẹo lõm

Sẹo lõm, sẹo rỗ thường cải thiện một phần: hố nông hơn, bề mặt đều hơn, hiếm khi phẳng hoàn toàn. Kết quả tùy loại sẹo, độ sâu, cơ địa và việc mụn đã ổn định hay chưa; sẹo lâu năm vẫn có thể cải thiện nhưng thường chậm hơn. Mức cải thiện cụ thể được phân tích trong bài sẹo rỗ có trị được không; riêng sẹo sau thủy đậu, xem sẹo lõm thủy đậu có cải thiện được không.

Các kỹ thuật thường dùng cho sẹo lõm

Không có kỹ thuật nào hợp với mọi sẹo lõm: laser CO2 fractional, lăn kim và bóc tách đáy sẹo (subcision) tác động theo cơ chế khác nhau, nên bác sĩ da liễu thường phối hợp qua nhiều buổi. So sánh cơ chế, số buổi và rủi ro của từng cách có trong bài lăn kim, cắt đáy sẹo hay laser; riêng laser, xem thêm laser CO2 fractional trị sẹo rỗ.

Hướng xử lý nhóm sẹo gồ

Với sẹo lồi, sẹo phì đại, mục tiêu là làm mềm và làm xẹp sẹo, thường bằng tiêm thuốc (corticoid) vào sẹo và silicone; tiêm có thể gây teo da, giãn mạch hoặc giảm sắc tố (bạc màu) tại chỗ, và sẹo lồi vẫn có thể tái phát. Người có cơ địa sẹo lồi nên báo bác sĩ trước mọi thủ thuật trên da, kể cả xỏ khuyên hay laser (xem cơ địa sẹo lồi có làm laser được không). Vì sao sẹo lồi hay tái phát và các lựa chọn điều trị được trình bày trong bài cách trị sẹo lồi.

Những sai lầm thường gặp khi tự xử lý các loại sẹo

Lỗi nhận diện loại sẹo

• Gọi mọi dấu vết sau mụn là sẹo. Thâm (xem phần phân biệt ở trên) không xử lý như sẹo. Laser không phù hợp có thể làm thâm đậm hơn, nhất là ở da sậm màu.
• Áp dụng cách trị sẹo lõm cho sẹo lồi. Như đã nói ở phần đầu, cách này có thể làm sẹo lồi nặng thêm.
• Nặn, cạy mụn hoặc vảy, tự lăn kim, đắp mẹo dân gian. Những việc này dễ gây nhiễm trùng, thâm và làm sẹo xấu hơn.

Lỗi chăm sóc thủ thuật

• Bỏ qua chống nắng. Da châu Á dễ thâm sau viêm, nên da sau thủ thuật cần được che chắn kỹ.
• Kỳ vọng sẹo phẳng ngay sau một buổi, hoặc bỏ liệu trình giữa chừng. Collagen tái tạo chậm và thường cần nhiều lần can thiệp, nên kết quả thường là cải thiện từng phần, tùy cơ địa.
• Không báo tiền sử sẹo lồi hoặc thuốc đang dùng. Thông tin này giúp bác sĩ chọn kỹ thuật và mức can thiệp phù hợp.
• Không báo đang mang thai hoặc cho con bú. Nếu đang mang thai hoặc cho con bú, hãy báo bác sĩ; nhiều thủ thuật trị sẹo thường được hoãn đến sau sinh; không dùng retinoid bôi khi mang thai.

Khi nào cần đi khám da liễu về các loại sẹo

Dấu hiệu cần khám sớm

• Sẹo gồ lên nhanh, lan ra ngoài vết thương ban đầu, ngứa, đau, loét hoặc chảy dịch.
• Sẹo cũ (nhất là sẹo bỏng) xuất hiện vết loét lâu lành, nốt sùi hoặc chảy máu. Bác sĩ có thể cần sinh thiết để loại trừ ung thư da.
• Tổn thương mới trên nền nốt ruồi, hoặc nốt ruồi đổi màu, đổi hình dạng.
• Sẹo co kéo làm hạn chế cử động.
• Sẹo lõm ảnh hưởng thẩm mỹ, sinh hoạt hoặc tâm lý, hay mụn viêm vẫn đang hoạt động.
• Từng có sẹo lồi và sắp làm thủ thuật trên da.

Chuẩn bị gì trước khi đi khám

Hãy ghi lại thời điểm sẹo hình thành, các thuốc hoặc thủ thuật đã thử, và tiền sử sẹo lồi của bản thân hoặc gia đình. Nên tránh tự lăn kim hay bôi sản phẩm lạ trước hẹn. Bác sĩ da liễu cần thăm khám trực tiếp, xác định loại sẹo, độ sâu và cơ địa trước khi bàn hướng xử lý.

Câu hỏi thường gặp về các loại sẹo

Các loại sẹo trên mặt có tự hết không?

Thường không tự biến mất hoàn toàn. Sẹo phì đại có thể xẹp dần theo thời gian, còn sẹo lõm và sẹo lồi ít tự lui. Vết thâm sau mụn thì thường mờ dần nếu chống nắng đều. Mức thay đổi tùy cơ địa, nên cần bác sĩ da liễu đánh giá.

Sẹo lõm và sẹo rỗ có giống nhau không?

Hai cách gọi này thường chỉ cùng một nhóm: những hố lõm trên da do mất collagen. “Sẹo rỗ” là cách nói quen thuộc, còn “sẹo lõm” là tên chung. Nhóm này lại chia thành đáy nhọn, đáy vuông và đáy tròn, mỗi loại đáp ứng khác nhau.

Sẹo giãn, sẹo co kéo có xử lý giống sẹo lõm sau mụn không?

Không. Sẹo giãn là vệt mỏng do da bị kéo căng khi lành, còn sẹo co kéo là vùng da co rút, có thể làm hạn chế cử động, thường gặp sau bỏng hoặc vết thương rộng. Hướng xử lý của hai loại này khác sẹo lõm sau mụn, nên cần bác sĩ thăm khám để xác định.

Nguồn tham khảo: Scars – NHS; Hypertrophic scars and keloids – DermNet; Acne scarring – DermNet; Acne scars: Consultation and treatment – AAD; Intralesional steroid injection – DermNet; Acne treatment during pregnancy – AAD; A review of the safety of cosmetic procedures during pregnancy and lactation – Int J Womens Dermatol (PMC).

Kết luận

Điểm cốt lõi là sẹo lõm cần được nâng lên, còn sẹo lồi cần được làm xẹp, nên hai nhóm này không dùng chung một cách. Muốn biết mình thuộc nhóm nào, cần bác sĩ da liễu khám trực tiếp, xem độ sâu, vị trí và cơ địa. Nếu sẹo gồ nhanh, ngứa, đau, loét, hoặc sẹo lõm làm bạn ngại giao tiếp, đừng tự nặn, tự lăn kim hay thử mẹo trên da. Hãy đi khám da liễu để được tư vấn đúng loại sẹo của mình. Thông tin tham khảo, không thay thế thăm khám.

Bạn có thể đặt lịch khám, nhắn Zalo hoặc gọi 0909 543 385. Phòng khám Da liễu Trần Thịnh ở 980 Trần Hưng Đạo, Phường 7, Quận 5, TP.HCM, thông tin thêm có tại https://dalieutranthinh.com.