Tổn thương da do ánh nắng: từ đốm nâu, nám đến dày sừng ánh nắng

Tổn thương da do ánh nắng là những thay đổi của da do tiếp xúc tia cực tím (UV) tích luỹ nhiều năm: đốm nâu, tàn nhang, lão hoá sớm, nám nặng thêm, dày sừng ánh nắng (tiền ung thư) và ung thư da. Phần lớn là lành tính, nhưng một số tổn thương cần bác sĩ da liễu khám sớm để không bỏ sót ung thư. Chống nắng đúng cách mỗi ngày là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất.

Tóm tắt nhanh

• UVB chủ yếu gây cháy nắng; UVA xuyên sâu hơn, gây lão hoá, sạm da và đi qua được kính cửa sổ. Cả hai đều góp phần gây ung thư da.
• Đốm nâu (đồi mồi), tàn nhang, lão hoá do nắng là lành tính; nám là bệnh đa yếu tố, ánh nắng là yếu tố làm nặng thêm.
• Dày sừng ánh nắng là tổn thương tiền ung thư, cần được khám, điều trị và theo dõi.
• Nốt ruồi thay đổi, vết loét lâu lành, nốt dễ chảy máu là dấu hiệu cần đi khám ngay.
• Chống nắng hiệu quả: kem phổ rộng SPF 30 trở lên, bôi đủ lượng, bôi lại mỗi 2 giờ, kết hợp mũ, áo, tránh nắng giữa trưa.

Tia UVA và UVB gây tổn thương da như thế nào?

Tia cực tím làm tổn thương DNA của tế bào da, suy giảm miễn dịch tại chỗ và phá vỡ collagen, elastin. Cơ thể sửa chữa được phần lớn, nhưng phần còn sót lại tích luỹ dần, nên hậu quả thường lộ ra từ tuổi trung niên dù bắt đầu từ thời trẻ.

• UVB: tác động ở thượng bì, là thủ phạm chính gây cháy nắng và tổn thương DNA trực tiếp. Cường độ cao nhất khoảng 10–16 giờ.
• UVA: chiếm phần lớn tia UV đến mặt đất, có mặt cả ngày kể cả trời râm, xuyên tới trung bì, gây nhăn, chảy xệ, sạm da.

Ánh sáng nhìn thấy (nhất là vùng xanh – tím) cũng có thể làm tăng sắc tố ở người da sẫm màu như người Việt, đặc biệt người có nám.

Ai dễ bị tổn thương da do ánh nắng?

• Người làm việc ngoài trời: nông dân, ngư dân, công nhân, tài xế, người chơi thể thao ngoài trời.
• Da sáng, dễ cháy nắng; từng cháy nắng phồng rộp, nhất là thời nhỏ.
• Người lớn tuổi, người hói đầu, người suy giảm miễn dịch (ví dụ sau ghép tạng).
• Người dùng thuốc gây nhạy cảm ánh sáng, người từng tắm nắng nhân tạo.
• Bản thân hoặc gia đình có tiền sử ung thư da.

Các dạng tổn thương da do ánh nắng thường gặp

Lão hoá da do nắng

Nếp nhăn thô, da dày sạm, mất đàn hồi, giãn mạch li ti, màu da không đều ở vùng hở. Không nguy hiểm, nhưng là dấu hiệu vùng da đó đã nhận nhiều UV và nên được kiểm tra thêm.

Đốm nâu, đồi mồi do nắng (lentigo)

Dát nâu phẳng, bờ rõ, từ vài milimét đến hơn một centimét, ở má, thái dương, mu tay; không tự mất khi tránh nắng và nhiều lên theo tuổi. Lành tính, nhưng cần phân biệt với một dạng ung thư hắc tố bề mặt ở vùng phơi nắng (lentigo maligna): đốm màu không đều, bờ nham nhở, lớn dần thì cần soi da hoặc sinh thiết.

Tàn nhang

Chấm nâu nhỏ li ti, xuất hiện từ nhỏ do cơ địa di truyền, đậm lên mùa nắng và nhạt khi ít nắng. Lành tính, nhưng người nhiều tàn nhang thường nhạy cảm với UV hơn.

Nám da: ánh nắng là một yếu tố, không phải tất cả

Nám là các mảng nâu hoặc nâu xám, thường đối xứng hai má, trán, môi trên, hay gặp ở phụ nữ tuổi sinh đẻ. Nám là bệnh đa yếu tố: di truyền, nội tiết (thai kỳ, thuốc tránh thai), viêm và mạch máu ở da, cùng ánh nắng. Ánh nắng là yếu tố làm nám khởi phát, đậm lên và tái phát rõ nhất, nên điều trị nám là kiểm soát lâu dài với nền tảng là chống nắng nghiêm ngặt.

Dày sừng ánh nắng – tổn thương tiền ung thư

Mảng nhỏ thô ráp như giấy nhám, màu hồng, đỏ hoặc nâu, có vảy dính, ở mặt, vành tai, da đầu hói, mu tay; nhiều khi sờ thấy rõ hơn nhìn thấy. Phần lớn không tiến triển, một số tự thoái lui, nhưng một tỷ lệ nhỏ có thể chuyển thành ung thư biểu mô tế bào vảy và không thể đoán trước nốt nào. Trong thực tế khám, người bệnh hay đến vì đốm nâu ở má, nhưng khi Bác sĩ Trần Thịnh soi toàn bộ mặt và mu tay lại phát hiện thêm các mảng dày sừng ánh nắng họ chưa để ý.

Ung thư da liên quan đến ánh nắng

• Ung thư biểu mô tế bào đáy (BCC): phổ biến nhất, phát triển chậm, hiếm di căn nhưng xâm lấn tại chỗ. Thường là nốt bóng như ngọc trai hoặc vết loét lâu lành ở mặt; ở người da sẫm màu có thể có sắc tố đen, dễ nhầm nốt ruồi.
• Ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC): nốt dày sừng cứng, lớn nhanh, có thể loét, đau; hay ở môi dưới, vành tai, có thể phát triển từ dày sừng ánh nắng.
• Ung thư hắc tố (melanoma): ít gặp hơn nhưng nguy hiểm nhất. Ở người châu Á còn hay gặp ở lòng bàn chân, bàn tay, dưới móng — vị trí ít liên quan nắng.

Phân biệt nhanh các tổn thương dễ nhầm

Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám ngay

Với nốt ruồi và đốm sắc tố, dùng quy tắc ABCDE: A – không đối xứng; B – bờ nham nhở; C – nhiều màu trong một nốt; D – đường kính lớn, thường lấy mốc trên khoảng 6 mm; E – thay đổi về kích thước, màu, hình dạng, ngứa hoặc chảy máu.

Ngoài ra, hãy khám sớm nếu có vết loét không lành sau khoảng 3–4 tuần, nốt mới lớn nhanh, mảng dày sừng chảy máu khi chạm nhẹ, một nốt trông “khác hẳn” các nốt còn lại, vệt đen mới dọc móng, hoặc nốt sẫm màu ở lòng bàn tay, bàn chân. Có thể đánh dấu vị trí tổn thương trên bản đồ bệnh lý da để mô tả với bác sĩ.

Chẩn đoán

Bác sĩ hỏi tiền sử phơi nắng, thuốc đang dùng, tốc độ thay đổi của tổn thương và khám cả da đầu, vành tai, lưng. Soi da (dermoscopy) giúp phân biệt lành tính với nghi ngờ ác tính và phân loại nám. Sinh thiết được chỉ định khi nghi ung thư hoặc dày sừng ánh nắng dày, đau, không điển hình. Nguyên tắc quan trọng: không laser, đốt hay bóc một tổn thương sắc tố khi chưa chắc chắn nó lành tính.

Các hướng điều trị theo y văn

Đốm nâu, tàn nhang và nám

Đốm nâu và tàn nhang thường đáp ứng khá tốt với laser hoặc ánh sáng nhắm vào sắc tố sau một đến vài lần, nhưng có thể thâm tạm thời sau điều trị (hay gặp ở da châu Á), và đốm mới có thể xuất hiện nếu tiếp tục phơi nắng. Với nám, y văn khuyến cáo phối hợp: chống nắng nghiêm ngặt, thuốc bôi giảm sắc tố do bác sĩ chỉ định, có thể kèm thuốc uống, peel hoặc laser năng lượng phù hợp. Laser dùng sai thông số có thể gây tăng sắc tố sau viêm, làm nám nặng hơn. Xem phác đồ tại trang điều trị nám, tàn nhang. Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú cần báo bác sĩ, vì một số thuốc bôi, thuốc uống trị nám không dùng được trong giai đoạn này; khi đó chống nắng là biện pháp chính. Tránh “kem trộn” không rõ nguồn gốc: nhiều sản phẩm chứa corticoid mạnh, gây mỏng da, giãn mạch và làm nám khó trị hơn.

Dày sừng ánh nắng

• Điều trị từng tổn thương: áp lạnh, nạo – đốt, cắt bỏ khi cần giải phẫu bệnh. Nhanh, hiệu quả với nốt đơn lẻ; có thể để lại vết trắng hoặc thâm.
• Điều trị theo vùng: thuốc bôi kê đơn hoặc quang động học (PDT) khi có nhiều tổn thương; thường gây đỏ, bong vảy, rát tạm thời.

Tổn thương mới vẫn có thể xuất hiện ở vùng da đã bị nắng nhiều năm, nên tái khám định kỳ là cần thiết. Chi tiết tại trang điều trị dày sừng ánh nắng.

Dày sừng da dầu đi kèm

Dày sừng da dầu là u lành tính, không do nắng gây ra trực tiếp nhưng hay mọc cùng vùng nên dễ nhầm. Sau khi soi da xác định lành tính, có thể loại bỏ bằng laser CO2 hoặc áp lạnh nếu vướng víu, mất thẩm mỹ. Xem điều trị dày sừng da dầu và bài các loại u lành tính trên da.

Lão hoá do nắng và ung thư da

Lão hoá do nắng cải thiện dần với chống nắng hằng ngày, thuốc bôi nhóm retinoid theo chỉ định, peel và công nghệ năng lượng (tham khảo bài laser CO2 trong điều trị bệnh da). Với ung thư da, điều trị chính thường là phẫu thuật cắt bỏ với rìa an toàn, đôi khi phối hợp chuyên khoa ung bướu; bác sĩ da liễu giữ vai trò phát hiện sớm, sinh thiết và theo dõi.

Chống nắng đúng cách để phòng tổn thương da do ánh nắng

• Chọn kem: phổ rộng (UVA và UVB), SPF từ 30 trở lên; có thể tham khảo chỉ số PA (PA+++ trở lên) cho mức bảo vệ UVA. Người có nám nên ưu tiên kem có màu chứa oxit sắt.
• Bôi đủ lượng: SPF được đo với khoảng 2 mg/cm² da. Mặt và cổ cần khoảng nửa thìa cà phê; toàn thân người lớn khoảng 30–35 ml. Bôi mỏng làm giảm bảo vệ đáng kể.
• Bôi lại: bôi 15–30 phút trước khi ra nắng, bôi lại ít nhất mỗi 2 giờ ngoài trời và sau khi bơi, ra mồ hôi, lau mặt.
• Vùng hay bỏ sót: vành tai, gáy, mu tay, mu chân, môi (son có SPF).
• Che chắn: mũ rộng vành, kính chống UV, áo dài tay, khẩu trang, găng tay khi đi xe máy.
• Tránh nắng khoảng 10–16 giờ; chỉ số UV từ 3 trở lên đã cần chống nắng. Không dùng giường tắm nắng.

Trời râm hay ngồi cạnh cửa kính vẫn có UVA. Nếu lo thiếu vitamin D, hãy hỏi bác sĩ để kiểm tra và bổ sung thay vì cố tình phơi nắng.

Câu hỏi thường gặp

Đốm nâu do nắng có biến thành ung thư không?

Đốm nâu điển hình là lành tính, không phải tiền ung thư. Tuy nhiên, một số melanoma ở vùng phơi nắng lúc đầu trông giống đốm nâu; đốm nhiều màu, bờ không đều hoặc lớn dần cần đi soi da.

Dày sừng ánh nắng có cần điều trị không?

Có. Dù một số nốt tự thoái lui, không thể đoán nốt nào sẽ tiến triển thành ung thư, nên các hướng dẫn chuyên khoa khuyến nghị điều trị hoặc theo dõi sát dưới sự quản lý của bác sĩ.

Da sẫm màu có cần chống nắng không?

Có. Da sẫm màu ít cháy nắng hơn nhưng vẫn bị lão hoá, nám, thâm sau viêm và vẫn có thể bị ung thư da.

SPF 50 có tốt hơn hẳn SPF 30?

SPF 50 lọc UVB nhiều hơn một chút, nhưng bôi đủ lượng và bôi lại đúng giờ quan trọng hơn. Kem SPF cao bôi mỏng có thể bảo vệ kém hơn SPF 30 bôi đủ.

Laser có xoá nám vĩnh viễn không?

Không. Laser có thể là một phần của phác đồ phối hợp, nhưng nám là bệnh mạn tính, dễ tái phát khi gặp nắng hay thay đổi nội tiết. Mục tiêu thực tế là làm mờ và kiểm soát lâu dài.

Bao lâu nên tự kiểm tra da một lần?

Nhiều tổ chức da liễu khuyên tự kiểm tra khoảng mỗi tháng một lần. Người nhiều yếu tố nguy cơ hoặc từng bị dày sừng ánh nắng, ung thư da nên khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ.

Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu

Hãy đi khám khi có nốt ruồi hoặc đốm sắc tố thay đổi, mảng thô ráp không hết ở vùng phơi nắng, vết loét lâu lành, nốt dễ chảy máu, hoặc khi muốn điều trị đốm nâu, nám một cách an toàn. Khám sớm giúp phân biệt tổn thương lành tính với tiền ung thư và ung thư, tránh điều trị sai gây hại cho da.

Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, soi da và tư vấn kế hoạch theo dõi cho từng người. Bạn có thể làm trước bài khảo sát da, sau đó đặt lịch khám. Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế khám và chẩn đoán trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

• American Academy of Dermatology (AAD) – Sunscreen FAQs; Actinic keratosis; Melasma; ABCDEs of melanoma.
• DermNet (https://dermnetnz.org/) – Solar lentigo; Actinic keratosis; Melasma; Photoageing; Sunscreens.
• NHS – Actinic keratoses (solar keratoses); Sunscreen and sun safety; Skin cancer.
• StatPearls (NCBI Bookshelf) – Actinic Keratosis; Melasma; Photoaging; Basal Cell Carcinoma; Squamous Cell Skin Cancer.
• World Health Organization (WHO) – Ultraviolet radiation and the Global Solar UV Index.
• de Berker D, et al. British Association of Dermatologists’ guidelines for the care of patients with actinic keratosis 2017. British Journal of Dermatology, 2017.