Ung thư biểu mô tế bào đáy: dấu hiệu sớm và hướng điều trị
Ung thư biểu mô tế bào đáy (BCC): dấu hiệu sớm, thể có sắc tố dễ nhầm nốt ruồi ở người da sẫm màu, chẩn đoán bằng soi da, sinh thiết và hướng điều trị.
Ung thư biểu mô tế bào đáy (basal cell carcinoma, BCC) là loại ung thư da phổ biến nhất, thường gặp ở mặt và vùng da phơi nắng. Dấu hiệu sớm hay gặp là một nốt bóng như ngọc trai có mạch máu li ti, một vết loét nhỏ không lành hoặc lành rồi lại loét, hay một mảng hồng có vảy lan rộng dần. BCC phát triển chậm và hiếm khi di căn, nhưng nếu để lâu có thể xâm lấn sâu, phá huỷ mô tại chỗ. Khi được chẩn đoán và điều trị sớm, phần lớn trường hợp có kết quả điều trị tốt.
Ung thư biểu mô tế bào đáy là gì?
BCC xuất phát từ các tế bào ở lớp đáy của thượng bì và nang lông. Yếu tố nguy cơ chính là tia cực tím tích luỹ, đặc biệt những đợt phơi nắng mạnh, cháy nắng thời trẻ. BCC là một trong các hậu quả nặng của tổn thương da do ánh nắng, bên cạnh dày sừng ánh nắng và các loại ung thư da khác.
Những người có nguy cơ cao hơn:
- Người lớn tuổi, làm việc ngoài trời lâu năm.
- Da sáng, dễ cháy nắng; từng bị cháy nắng phồng rộp nhiều lần.
- Từng xạ trị vùng da, tiếp xúc lâu với asen (thạch tín).
- Suy giảm miễn dịch, ví dụ sau ghép tạng.
- Bản thân từng bị BCC hoặc ung thư da khác; một số hội chứng di truyền hiếm.
Dấu hiệu sớm, dạng có sắc tố ở người da sẫm màu
BCC có nhiều thể, mỗi thể có hình ảnh khác nhau:
| Thể | Biểu hiện thường gặp | Dễ nhầm với |
|---|---|---|
| Thể nốt | Nốt tròn, bóng như ngọc trai, có mạch máu li ti trên bề mặt; về sau lõm giữa, loét, bờ cuộn | Mụn thịt, nốt ruồi không màu, u lành |
| Thể nông | Mảng hồng hoặc đỏ, có vảy mỏng, bờ hơi gờ, lan chậm; hay ở thân mình | Chàm, vảy nến, nấm da |
| Thể có sắc tố | Nốt hoặc mảng nâu, đen, xanh xám, bề mặt bóng | Nốt ruồi, dày sừng da dầu, ung thư hắc tố |
| Thể xơ (thâm nhiễm) | Mảng trắng ngà như sẹo, bờ khó xác định, lõm nhẹ | Sẹo cũ |
Ở người châu Á và người da sẫm màu, BCC thể có sắc tố gặp tương đối thường xuyên. Tổn thương có màu nâu đen nên rất dễ bị coi là “nốt ruồi” hoặc “mụn ruồi”, và có khi bị đốt, tẩy tại các cơ sở không chuyên mà không làm giải phẫu bệnh. Điểm gợi ý BCC: nốt có bề mặt bóng, bờ hơi gồ như chuỗi hạt, dễ trầy chảy máu, to dần chậm qua nhiều tháng đến nhiều năm.
Các dấu hiệu chung cần chú ý:
- Vết loét hoặc vết trầy không lành sau khoảng 3–4 tuần, hoặc đóng vảy rồi lại loét.
- Nốt dễ chảy máu khi lau mặt, rửa mặt, cạo râu.
- Nốt ở mũi, quanh mắt, rãnh mũi má, vành tai to dần.
Xem thêm cách phân biệt các loại ung thư da trong bài dấu hiệu ung thư da và quy tắc ABCDE.
Chẩn đoán: soi da và sinh thiết
Bác sĩ hỏi thời gian xuất hiện, tốc độ thay đổi, tiền sử phơi nắng, khám toàn bộ da và các hạch vùng nếu cần. Soi da (dermoscopy) giúp nhận ra những đặc điểm gợi ý BCC như mạch máu phân nhánh, các ổ sắc tố xanh xám, vùng loét nhỏ, đồng thời phân biệt với nốt ruồi, dày sừng da dầu hay dày sừng ánh nắng.
Sinh thiết là cách để chẩn đoán xác định: lấy một phần hoặc toàn bộ tổn thương làm giải phẫu bệnh. Kết quả cho biết có phải BCC hay không, thuộc thể nào; thể xơ, thể thâm nhiễm hoặc tổn thương ở vùng mặt nguy cơ cao sẽ cần kế hoạch điều trị khác với thể nông.
Một điểm quan trọng: không laser, đốt hay tẩy một nốt nghi ngờ khi chưa có chẩn đoán. Phá huỷ bề mặt có thể để sót phần tế bào ung thư ở sâu, khiến bệnh tái phát và khó điều trị hơn về sau.
Các hướng điều trị và theo dõi
Lựa chọn điều trị phụ thuộc thể bệnh, kích thước, vị trí, tổn thương lần đầu hay tái phát và sức khoẻ người bệnh. Theo các hướng dẫn chuyên khoa:
- Phẫu thuật cắt bỏ với rìa an toàn: là phương pháp chủ yếu, cho phép kiểm tra giải phẫu bệnh rìa cắt.
- Phẫu thuật Mohs: cắt từng lớp và kiểm tra rìa ngay trong quá trình mổ, thường dành cho BCC ở vùng mặt nguy cơ cao, thể thâm nhiễm hoặc tái phát, giúp bảo tồn mô lành.
- Nạo và đốt điện, áp lạnh: có thể dùng cho một số BCC nhỏ, thể nông, ở vị trí nguy cơ thấp.
- Thuốc bôi kê đơn và quang động học (PDT): là lựa chọn cho một số BCC thể nông, cần theo dõi chặt vì tỷ lệ còn sót cao hơn phẫu thuật.
- Xạ trị: cân nhắc khi không thể phẫu thuật.
- Thuốc điều trị toàn thân: dành cho rất ít trường hợp BCC tiến triển tại chỗ hoặc di căn, do chuyên khoa ung bướu chỉ định.
Bác sĩ da liễu giữ vai trò phát hiện sớm, sinh thiết, điều trị hoặc phối hợp chuyển chuyên khoa phẫu thuật, ung bướu khi cần. Sau điều trị, người bệnh được hẹn tái khám định kỳ để kiểm tra vị trí cũ và toàn bộ da.
Phòng ngừa tái phát và tổn thương mới
Người đã từng bị BCC có nguy cơ xuất hiện BCC mới hoặc ung thư da khác cao hơn người chưa từng bị. Vì vậy:
- Tái khám theo lịch hẹn, thường dày hơn trong những năm đầu sau điều trị.
- Tự kiểm tra da khoảng mỗi tháng một lần, đặc biệt mặt, tai, da đầu, cổ, mu tay, và báo ngay khi thấy nốt mới hoặc sẹo cũ thay đổi.
- Chống nắng nghiêm ngặt: kem phổ rộng SPF 30 trở lên, mũ rộng vành, áo dài tay, tránh nắng gắt khoảng 10–16 giờ. Người làm ngoài trời tham khảo bài chống nắng cho người làm việc ngoài trời.
- Điều trị các tổn thương do nắng khác đi kèm, như dày sừng ánh nắng; xem trang điều trị dày sừng ánh nắng.
- Không dùng giường tắm nắng nhân tạo.
Khi nào nên đi khám?
Hãy khám da liễu sớm khi có vết loét không lành sau khoảng 3–4 tuần; nốt bóng, nốt hồng hoặc nâu đen lớn dần, dễ chảy máu; mảng hồng có vảy không đáp ứng với thuốc bôi thông thường; vết như sẹo mới xuất hiện không rõ nguyên nhân ở mặt; hoặc một “nốt ruồi” mọc ở tuổi trung niên trở đi, to dần và có bề mặt bóng.
Câu hỏi thường gặp
Ung thư biểu mô tế bào đáy có nguy hiểm không?
BCC hiếm khi di căn và thường điều trị hiệu quả khi phát hiện sớm. Tuy nhiên, nếu để lâu, khối u có thể xâm lấn sâu vào mũi, mắt, tai, xương, gây biến dạng và điều trị phức tạp hơn.
BCC có lây không?
Không. Ung thư da không lây qua tiếp xúc.
Đã cắt bỏ BCC rồi có bị lại không?
Có thể tái phát tại chỗ hoặc xuất hiện tổn thương mới ở vị trí khác, nhất là ở người có da tổn thương do nắng nhiều. Tái khám định kỳ giúp phát hiện sớm.
Có thể dùng laser để xoá nốt nghi ung thư không?
Không nên khi chưa có chẩn đoán giải phẫu bệnh. Nốt nghi ngờ cần được sinh thiết trước; phương pháp điều trị được quyết định dựa trên kết quả đó.
BCC là ung thư da thường gặp nhưng có thể phát hiện sớm nếu bạn chú ý những thay đổi nhỏ trên da. Đọc thêm bài tổng quan tổn thương da do ánh nắng để biết các tổn thương liên quan. Bác sĩ Trần Thịnh, nguyên Trưởng khoa lâm sàng BV Da Liễu TP.HCM, trực tiếp thăm khám, soi da, chỉ định sinh thiết và tư vấn hướng điều trị hoặc chuyển chuyên khoa phù hợp; bạn có thể đặt lịch khám. Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế khám và chẩn đoán trực tiếp.
Tài liệu tham khảo
- National Comprehensive Cancer Network (NCCN) – Clinical Practice Guidelines: Basal Cell Skin Cancer.
- AAD Work Group (Kim JYS, et al.). Guidelines of care for the management of basal cell carcinoma. Journal of the American Academy of Dermatology. 2018;78(3):540–559.
- DermNet – Basal cell carcinoma; Pigmented basal cell carcinoma.
- StatPearls (NCBI Bookshelf) – Basal Cell Carcinoma.
