Hạt cơm và u mềm lây là hai bệnh da do virus thường gặp nhất, đặc biệt ở trẻ em: hạt cơm (mụn cóc) do virus HPV gây sẩn sần sùi, thô ráp; u mềm lây do một loại poxvirus gây sẩn tròn, bóng, lõm ở giữa. Cả hai đều lành tính, lây qua tiếp xúc và có thể tự khỏi sau nhiều tháng, nhưng dễ lan rộng hoặc lây cho người trong gia đình nếu không được nhận biết và chăm sóc đúng.

Tóm tắt nhanh

Hạt cơm do HPV, bề mặt sần sùi; u mềm lây do poxvirus, bề mặt nhẵn bóng, lõm ở giữa.
Cả hai lây qua tiếp xúc da và đồ dùng chung, và lan sang vùng da khác do gãi, cạy.
Nhiều trường hợp tự khỏi, nhưng có thể kéo dài nhiều tháng đến vài năm; điều trị giúp loại bỏ nốt và hạn chế lây lan.
Tổn thương ở vùng sinh dục, hậu môn cần được bác sĩ khám, không tự điều trị như hạt cơm thông thường.
Không tự nặn, cắt, đốt hay bôi hoá chất ăn mòn lên nốt.

Bệnh da do virus là gì?

Một số virus có khả năng xâm nhập và nhân lên ở lớp thượng bì, làm tế bào da tăng sinh và tạo thành nốt. Hai đại diện thường gặp nhất là hạt cơm (do Human papillomavirus, HPV) và u mềm lây (do virus Molluscum contagiosum thuộc họ poxvirus). Khác với u lành tính trên da như u mềm treo hay dày sừng da dầu (xem bài các loại u lành tính trên da), các tổn thương do virus có thể lây cho người khác và tự lan trên chính cơ thể người bệnh.

Virus vào da qua những vết xước rất nhỏ, sau đó có thời gian ủ bệnh vài tuần đến vài tháng, nên nốt mới vẫn có thể xuất hiện dù đã xử lý các nốt cũ.

Ai dễ mắc hạt cơm và u mềm lây?

Trẻ em và thanh thiếu niên: hệ miễn dịch với các virus này chưa hoàn thiện, hay tiếp xúc gần khi chơi, đi học, đi bơi.
Trẻ bị viêm da cơ địa: da khô, ngứa, gãi nhiều nên u mềm lây dễ lan rộng.
Người hay có vết xước ở tay, chân: cắn móng tay, xước măng rô, đi chân trần ở hồ bơi, phòng tắm chung.
Người suy giảm miễn dịch: nốt có thể nhiều, to và kéo dài hơn.
Người lớn có quan hệ tình dục: u mềm lây và sùi mào gà có thể lây qua đường này.

Hạt cơm (mụn cóc): nhận biết các thể thường gặp

Hạt cơm là sẩn sần sùi, thô ráp, màu da hoặc xám nâu, thường không đau trừ khi ở vị trí chịu lực. Khi gọt nhẹ lớp sừng có thể thấy các chấm đen nhỏ, là mao mạch bị tắc. Tuỳ type HPV và vị trí, hạt cơm có các thể:

Hạt cơm thường: sẩn sùi, chắc, ở mu tay, ngón tay, đầu gối, quanh móng. Hạt cơm quanh móng có thể làm biến dạng móng và khó điều trị hơn.
Hạt cơm phẳng: sẩn nhỏ, bề mặt phẳng, màu da hoặc nâu nhạt, thường nhiều nốt ở mặt, mu tay, cẳng chân; hay xếp thành đường dọc vết gãi hoặc vết cạo râu, cạo lông.
Hạt cơm lòng bàn chân: bị ép phẳng do chịu lực, có vòng sừng dày, gây đau như “dẫm sỏi” khi đi. Rất hay bị nhầm với mắt cá (chai có nhân, dân gian hay gọi “mắt cá chân”); điểm khác là hạt cơm làm gián đoạn đường vân da và có chấm đen khi gọt.
Hạt cơm dạng sợi: nốt nhô dài như sợi, thường ở mí mắt, môi, mũi, dễ nhầm với u mềm treo.

Hạt cơm có thể tự khỏi, nhất là ở trẻ em, nhưng thường mất nhiều tháng đến vài năm; trong thời gian đó nốt có thể to lên, nhân thêm hoặc lây sang người khác.

U mềm lây: nhận biết thế nào?

U mềm lây là sẩn nhỏ hình vòm, nhẵn bóng như hạt ngọc trai, màu da, hồng nhạt hoặc trắng ngà, giữa có vết lõm nhỏ. Nốt thường mọc thành đám ở thân mình, nách, khoeo, đùi, mặt, và có thể xếp thành đường theo vết gãi. Bên trong chứa chất trắng như bã đậu mang nhiều virus, vì vậy nặn nốt chỉ làm bệnh lan thêm.

Vùng da quanh nốt có thể đỏ, ngứa hoặc chàm hoá. Một nốt sưng đỏ trước khi lặn thường là phản ứng của cơ thể khi đào thải virus, nhưng nếu đau nhiều, chảy mủ, kèm sốt thì cần khám vì có thể bội nhiễm. Ở người khoẻ mạnh, u mềm lây thường tự khỏi sau khoảng 6–18 tháng, đôi khi lâu hơn.

Bảng phân biệt hạt cơm, u mềm lây và các bệnh dễ nhầm

Bệnh	Nguyên nhân	Hình dạng nốt	Vị trí hay gặp	Điểm phân biệt
Hạt cơm	HPV	Sẩn sùi, thô ráp, chấm đen khi gọt	Tay, ngón, quanh móng, lòng bàn chân, mặt	Bề mặt sần, không có lõm ở giữa
U mềm lây	Poxvirus	Sẩn vòm nhẵn bóng, lõm ở giữa	Thân mình, nách, khoeo, mặt	Nốt bóng, mọc thành đám, nặn ra chất trắng
Sùi mào gà	HPV (chủ yếu type nguy cơ thấp 6, 11)	Sẩn hoặc mảng mềm, sùi như súp lơ	Sinh dục, hậu môn	Vị trí sinh dục; cần khám chuyên khoa
Thủy đậu	Virus varicella-zoster	Mụn nước trên nền đỏ, nhiều giai đoạn	Toàn thân, cả da đầu	Sốt, mệt, mụn nước lan nhanh trong vài ngày
Zona	Varicella-zoster tái hoạt	Chùm mụn nước thành dải	Một bên cơ thể	Đau rát, châm chích đi trước hoặc kèm phát ban
Mắt cá (chai có nhân)	Áp lực, cọ xát	Nốt sừng dày, có nhân	Lòng bàn chân, ngón chân	Không lây, vân da liên tục, không chấm đen

Thủy đậu và zona là bệnh mụn nước cấp tính, diễn tiến trong vài ngày đến vài tuần, khác hẳn hạt cơm và u mềm lây (sẩn chắc, kéo dài nhiều tháng). Nếu có mụn nước kèm sốt hoặc đau rát theo dải, hãy đi khám sớm, đặc biệt khi tổn thương ở vùng mắt.

Hạt cơm sinh dục và sùi mào gà: cần thận trọng

Sùi mào gà (mụn cóc sinh dục) cũng do HPV nhưng thường do các type khác với hạt cơm ở tay chân, chủ yếu lây qua quan hệ tình dục. Một số type HPV ở vùng sinh dục liên quan đến ung thư cổ tử cung, hậu môn, dương vật, nên tổn thương ở vùng này cần được đánh giá kỹ hơn.

Bất kỳ nốt sần, sùi nào ở vùng sinh dục, hậu môn, bẹn đều nên được bác sĩ khám; không tự bôi thuốc trị hạt cơm hay hoá chất ăn mòn lên vùng niêm mạc.
U mềm lây ở người lớn cũng có thể mọc ở vùng mu, sinh dục; khi đó bác sĩ thường tư vấn thêm về tầm soát các bệnh lây truyền qua đường tình dục khi phù hợp.
Bạn tình nên được khám và tư vấn cùng lúc.
Ở trẻ em, nốt vùng sinh dục – hậu môn có thể lây từ tay của trẻ hoặc người chăm sóc, hay từ mẹ lúc sinh; dù vậy vẫn cần bác sĩ khám và hỏi bệnh cẩn thận để xác định nguồn lây và bảo vệ trẻ.
Vắc-xin HPV giúp phòng một số type gây sùi mào gà và ung thư liên quan HPV, nhưng không phải là biện pháp phòng hạt cơm thông thường ở tay chân.

Khi nào cần đi khám?

Không chắc nốt là hạt cơm hay u mềm lây, hoặc nốt có hình dạng khác lạ.
Nốt ở mặt, quanh móng, lòng bàn chân gây đau, hoặc ở vùng sinh dục, hậu môn.
Nốt sát bờ mi kèm mắt đỏ, cộm, chảy nước mắt.
Nốt nhiều, to bất thường, lan nhanh, hoặc ở người suy giảm miễn dịch.
Nốt sưng đau, chảy mủ, kèm sốt.
Người đái tháo đường hoặc tuần hoàn kém có tổn thương ở bàn chân: không tự gọt, tự đốt.
Nốt ở người lớn tuổi mới xuất hiện, chảy máu, loét: cần loại trừ các bệnh khác.

Chẩn đoán

Phần lớn trường hợp được chẩn đoán bằng khám lâm sàng. Bác sĩ có thể soi da để thấy chấm mao mạch của hạt cơm hay cấu trúc đặc trưng ở trung tâm nốt u mềm lây, đồng thời phân biệt với chai chân, u mềm treo, mụn nước. Sinh thiết chỉ cần khi tổn thương không điển hình hoặc không đáp ứng điều trị.

Các hướng điều trị hạt cơm và u mềm lây

Vì cả hai bệnh có thể tự khỏi, theo dõi là một lựa chọn hợp lý khi nốt ít, không đau, không ảnh hưởng sinh hoạt, nhất là ở trẻ nhỏ. Điều trị được cân nhắc khi nốt gây đau, lan nhanh, ở vị trí dễ lây hoặc ảnh hưởng thẩm mỹ. Không có phương pháp nào phù hợp cho mọi trường hợp, và khả năng tái phát vẫn tồn tại vì virus có thể còn ở vùng da quanh nốt.

Điều trị hạt cơm

Thuốc bôi làm bong sừng: dùng kéo dài nhiều tuần, cần đúng hướng dẫn để tránh kích ứng da lành; không dùng ở mặt hoặc vùng sinh dục nếu không có chỉ định.
Áp lạnh bằng nitơ lỏng: thường cần nhiều lần cách vài tuần; có thể gây phồng rộp, đau, thay đổi màu da.
Laser CO2: bốc bay tổn thương có kiểm soát độ sâu, phù hợp nhiều vị trí; cần chăm sóc vết thương sau làm và có nguy cơ sẹo, thâm. Xem bài laser CO2 trong điều trị bệnh da.
Đốt điện, nạo: loại bỏ nhanh sau khi gây tê; nguy cơ sẹo tương tự.
Các biện pháp khác cho hạt cơm dai dẳng, như liệu pháp kích thích miễn dịch tại chỗ hoặc tiêm thuốc vào nốt, do bác sĩ cân nhắc theo từng trường hợp.

Phụ nữ mang thai cần báo bác sĩ trước khi điều trị, vì một số thuốc bôi trị hạt cơm, sùi mào gà không được dùng trong thai kỳ. Tại phòng khám, quy trình và cách chăm sóc được trình bày chi tiết tại trang điều trị hạt cơm bằng Laser CO2. Hạt cơm phẳng ở mặt thường nhiều nốt nhỏ, cần cân nhắc thẩm mỹ, nên được bác sĩ lựa chọn phương pháp nhẹ nhàng, có thể chia nhiều buổi.

Điều trị u mềm lây

Theo dõi, chờ tự khỏi: phù hợp khi nốt ít, trẻ nhỏ khó hợp tác; vẫn cần áp dụng biện pháp phòng lây.
Nạo vô trùng: lấy bỏ lõi chứa virus của từng nốt, loại bỏ tổn thương ngay trong buổi; có thể đau nhẹ, chảy máu ít, để lại vết thâm hoặc sẹo nhỏ.
Áp lạnh: có thể rát, phồng rộp, thay đổi màu da; thường phải lặp lại.
Thuốc bôi theo chỉ định: một số thuốc gây bong hoặc kích ứng tại chỗ giúp nốt lặn dần; tránh vùng quanh mắt và da mỏng.

Tìm hiểu thêm về quy trình nạo, chăm sóc và tái khám tại trang điều trị u mềm lây. Trẻ bị viêm da cơ địa đi kèm cần được điều trị tình trạng ngứa, khô da song song để hạn chế gãi và lây lan (xem thêm bài ngứa da kéo dài).

Phòng lây trong gia đình và cho trẻ em

Không nặn, cạy, gãi, cắn hay bóc nốt; cắt móng tay ngắn cho trẻ.
Rửa tay sau khi chạm vào nốt hoặc bôi thuốc.
Mỗi người dùng khăn tắm, bông tắm, quần áo, dao cạo, dụng cụ cắt móng riêng.
Che nốt bằng quần áo hoặc băng dán khi trẻ đi học, đi bơi, chơi thể thao tiếp xúc; tránh tắm chung bồn, dùng chung phao bơi.
Mang dép ở hồ bơi, phòng tắm, phòng thay đồ chung; giữ bàn chân khô.
Không cạo, wax lông ở vùng có nốt vì dễ làm virus lan theo đường cạo.
Dưỡng ẩm đều đặn cho trẻ có da khô, viêm da cơ địa.
Kiểm tra da các thành viên khác trong gia đình và đi khám sớm khi thấy nốt mới.

Thông thường trẻ bị hạt cơm hoặc u mềm lây không cần nghỉ học, chỉ cần che nốt và giữ vệ sinh tốt.

Câu hỏi thường gặp

Hạt cơm và u mềm lây khác nhau thế nào?

Hạt cơm do HPV, nốt sần sùi, thô ráp, hay ở tay chân. U mềm lây do poxvirus, nốt nhẵn bóng như hạt ngọc trai, lõm ở giữa, hay mọc thành đám ở thân mình trẻ em. Cách điều trị hai bệnh cũng khác nhau.

Hạt cơm có tự khỏi không?

Có thể. Nhiều hạt cơm, nhất là ở trẻ em, tự lặn sau vài tháng đến vài năm. Tuy nhiên, nốt gây đau, lan nhanh hoặc ở vị trí ảnh hưởng sinh hoạt thường nên được điều trị.

U mềm lây có nguy hiểm không?

U mềm lây lành tính, chỉ ở da và không ảnh hưởng cơ quan bên trong. Vấn đề chính là lây lan, ngứa, viêm, bội nhiễm và ảnh hưởng thẩm mỹ khi nốt nhiều.

Điều trị xong có bị lại không?

Có thể. Virus có thời gian ủ bệnh nên nốt mới vẫn có thể mọc sau khi điều trị. Tái khám đúng hẹn và phòng lây giúp xử lý sớm nốt mới.

Có nên tự đốt hạt cơm bằng thuốc mua ngoài không?

Không nên tự dùng hoá chất ăn mòn, nhất là ở mặt, quanh móng, vùng sinh dục hoặc ở người đái tháo đường. Tự xử lý dễ gây bỏng, sẹo, nhiễm trùng và làm virus lan sang vùng da khác.

Nốt sần ở vùng kín có phải hạt cơm không?

Không nên tự kết luận. Nốt ở vùng sinh dục có thể là sùi mào gà, u mềm lây hoặc cấu trúc bình thường của da và niêm mạc. Bạn nên đi khám để được chẩn đoán và tư vấn phù hợp.

Khi nào nên gặp bác sĩ da liễu

Nếu bạn hoặc con có nốt sần trên da kéo dài, lan ra, gây đau hoặc ngứa, hoặc chưa rõ đó là bệnh gì, hãy đi khám để được chẩn đoán đúng và chọn cách xử lý phù hợp với độ tuổi, vị trí và số lượng nốt. Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, giải thích ưu nhược điểm giữa theo dõi và từng phương pháp, cùng hướng dẫn phòng lây cho cả gia đình. Bạn có thể đặt lịch khám trước, hoặc dùng công cụ khảo sát da và bản đồ bệnh lý da để tìm hiểu thêm.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám và chẩn đoán trực tiếp của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo

American Academy of Dermatology (AAD) – Warts: overview, diagnosis and treatment; Molluscum contagiosum.
DermNet (https://dermnetnz.org/) – Viral warts; Plantar warts; Molluscum contagiosum; Anogenital warts.
NHS – Warts and verrucas; Molluscum contagiosum; Genital warts; Chickenpox; Shingles.
StatPearls (NCBI Bookshelf) – Warts (Verruca); Molluscum Contagiosum; Condyloma Acuminata.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Molluscum contagiosum; HPV vaccination.

Bệnh da do virus: hạt cơm, u mềm lây và cách phân biệt