Thủy đậu, zona hay u mềm lây? Phân biệt các bệnh da do virus ở trẻ

Để phân biệt thủy đậu và u mềm lây, hãy nhìn vào loại nốt và diễn tiến: thủy đậu là mụn nước chứa dịch trong, mọc nhanh trong vài ngày, kèm sốt, mệt; còn u mềm lây là sẩn chắc, nhẵn bóng, lõm ở giữa, không có dịch, trẻ không sốt và nốt tồn tại nhiều tháng. Zona cũng là mụn nước nhưng mọc thành chùm theo một dải ở một bên cơ thể, kèm đau rát. Tay chân miệng và herpes môi là hai bệnh do virus khác cũng hay gây nhầm lẫn ở trẻ.

U mềm lây, hạt cơm và nhiều bệnh mụn nước cấp tính đều do virus nhưng diễn tiến và cách xử lý rất khác nhau. Phần tổng quan về hai bệnh da do virus mạn tính hay gặp nhất có trong bài hạt cơm và u mềm lây; bài này giúp cha mẹ phân biệt chúng với các bệnh phát ban do virus cấp tính.

Đặc điểm sẩn của u mềm lây

U mềm lây do một virus thuộc họ poxvirus gây ra, là bệnh da mạn tính, diễn tiến chậm:

• Sẩn tròn hình vòm, kích thước từ đầu kim đến hạt đậu, màu da, hồng nhạt hoặc trắng ngà, bóng như hạt ngọc trai.
• Giữa nốt có vết lõm nhỏ; nốt chắc, bên trong là chất trắng như bã đậu chứ không phải dịch trong.
• Mọc rải rác hoặc thành đám ở thân mình, nách, bẹn, khoeo, mặt; có thể xếp thành hàng theo vết gãi.
• Trẻ không sốt, vẫn ăn chơi bình thường; có thể ngứa, đỏ quanh nốt.
• Nốt xuất hiện dần dần, tồn tại nhiều tháng, không tự vỡ và đóng vảy trong vài ngày như mụn nước.

Cách chăm sóc và phòng lây u mềm lây ở trẻ được trình bày chi tiết trong bài u mềm lây ở trẻ em.

Mụn nước của thủy đậu

Thủy đậu (trái rạ) do virus varicella-zoster gây ra, là bệnh cấp tính, lây mạnh qua đường hô hấp và qua tiếp xúc với dịch mụn nước.

• Thường bắt đầu bằng sốt nhẹ, mệt, chán ăn trong một, hai ngày.
• Sau đó xuất hiện dát đỏ, nhanh chóng thành mụn nước nhỏ chứa dịch trong trên nền da đỏ, rất ngứa.
• Nốt mọc ở mặt, da đầu, thân mình rồi lan ra tay chân; có thể có ở niêm mạc miệng.
• Đặc trưng là nhiều giai đoạn cùng lúc: nốt đỏ, mụn nước, mụn mủ và vảy tồn tại song song.
• Mụn nước vỡ, đóng vảy và bong trong khoảng một đến hai tuần.

Trẻ bị thủy đậu có thể lây cho người khác từ trước khi phát ban cho đến khi tất cả nốt đã đóng vảy, nên cần nghỉ học trong thời gian này. Không tự ý cho trẻ dùng aspirin khi bị thủy đậu vì liên quan đến biến chứng nặng ở gan và não (hội chứng Reye). Thủy đậu có vắc-xin phòng bệnh; tiêm theo lịch khuyến cáo và tư vấn của bác sĩ.

Zona: mụn nước đau theo dải một bên

Zona thần kinh do chính virus thủy đậu tái hoạt động sau nhiều năm nằm ẩn trong hạch thần kinh. Vì vậy, chỉ người đã từng bị thủy đậu (hoặc đã tiêm vắc-xin thủy đậu) mới có thể bị zona. Bệnh hay gặp ở người lớn tuổi, người suy giảm miễn dịch, nhưng trẻ em cũng có thể mắc.

• Thường có cảm giác đau rát, châm chích, ngứa ở một vùng da trước khi phát ban vài ngày.
• Sau đó xuất hiện các chùm mụn nước trên nền da đỏ, xếp thành dải theo đường đi của dây thần kinh.
• Tổn thương chỉ ở một bên cơ thể, thường không vượt qua đường giữa.
• Ở trẻ em, đau thường nhẹ hơn người lớn.

Zona ở vùng mặt, nhất là quanh mắt, trán, đầu mũi, có thể ảnh hưởng đến mắt và cần khám sớm. Thuốc kháng virus theo chỉ định của bác sĩ có lợi nhất khi bắt đầu sớm, lý tưởng trong vòng 72 giờ từ khi phát ban.

Tay chân miệng và herpes môi

Tay chân miệng

Bệnh do một số virus đường ruột gây ra, hay gặp ở trẻ dưới 5 tuổi và thường bùng phát thành dịch ở nhà trẻ, mẫu giáo. Trẻ thường sốt, đau miệng, biếng ăn, chảy nước bọt; có vết loét trong miệng và mụn nước hoặc dát đỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, gối. Phần lớn trẻ tự khỏi, nhưng một số trường hợp có biến chứng thần kinh, tim mạch, cần theo dõi sát các dấu hiệu nặng.

Herpes môi

Do virus herpes simplex (thường là HSV-1). Trước khi nổi có cảm giác ngứa rát ở bờ môi, sau đó xuất hiện chùm mụn nước nhỏ, vỡ ra, đóng mày trong khoảng một tuần. Bệnh hay tái phát ở cùng một vị trí khi sốt, mệt, căng thẳng, phơi nắng. Lần nhiễm đầu ở trẻ nhỏ có thể gây viêm loét miệng lợi, sốt, bỏ ăn.

Trẻ bị viêm da cơ địa nếu nhiễm herpes có thể bị lan rộng thành nhiều mụn nước, vết loét lõm khắp vùng da chàm, kèm sốt. Đây là tình trạng cần đưa trẻ đi khám ngay.

Bảng so sánh nhanh

Bảng trên chỉ giúp định hướng. Trong thực tế, các bệnh có thể biểu hiện không điển hình, và một trẻ có thể vừa có u mềm lây lâu ngày vừa mắc thêm một bệnh phát ban cấp tính. Chẩn đoán xác định cần bác sĩ khám trực tiếp.

Dấu hiệu cần đi khám ngay

Với các bệnh mụn nước cấp tính, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi có:

• Sốt cao khó hạ hoặc sốt kéo dài; trẻ li bì, khó đánh thức, quấy khóc liên tục.
• Giật mình, chới với, run tay chân, đi loạng choạng, nôn nhiều (đặc biệt khi nghi tay chân miệng).
• Thở nhanh, khó thở, ho nhiều; da nổi vân tím.
• Mụn nước sưng đỏ lan rộng, chảy mủ, đau tăng (nghi bội nhiễm).
• Mụn nước gần mắt, mắt đỏ, đau, nhìn mờ.
• Trẻ có viêm da cơ địa xuất hiện nhiều mụn nước, vết loét lõm lan nhanh trên vùng chàm.
• Trẻ sơ sinh, trẻ suy giảm miễn dịch, hoặc phụ nữ mang thai tiếp xúc với người bị thủy đậu.

Với u mềm lây, không cần đi cấp cứu, nhưng nên đưa trẻ đi khám da liễu khi nốt lan nhanh, viêm, chảy mủ, mọc sát bờ mi hoặc khi chưa chắc chẩn đoán. Quy trình nạo và chăm sóc tại phòng khám được trình bày ở trang điều trị u mềm lây.

Câu hỏi thường gặp

U mềm lây có phải là thủy đậu không?

Không. Hai bệnh do hai loại virus khác nhau. U mềm lây là sẩn chắc tồn tại nhiều tháng, không sốt; thủy đậu là mụn nước cấp tính kèm sốt, khỏi trong khoảng một đến hai tuần.

Trẻ đã bị thủy đậu có bị zona không?

Có thể, vì virus thủy đậu nằm ẩn trong hạch thần kinh và có thể tái hoạt động sau này, nhưng zona ở trẻ em khỏe mạnh ít gặp hơn người lớn.

Trẻ bị u mềm lây có cần nghỉ học như thủy đậu không?

Thông thường không. Trẻ bị u mềm lây chỉ cần che nốt, không dùng chung khăn và đồ dùng cá nhân. Thủy đậu và tay chân miệng thì trẻ cần nghỉ học theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Tài liệu tham khảo

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Chickenpox (Varicella); Shingles (Herpes Zoster); Molluscum Contagiosum.
• Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh Tay chân miệng, ban hành kèm Quyết định số 292/QĐ-BYT ngày 06/02/2024 (thay thế Quyết định 1003/QĐ-BYT năm 2012).
• American Academy of Pediatrics (AAP), HealthyChildren.org. Chickenpox; Hand, foot and mouth disease.
• American Academy of Dermatology (AAD). Herpes simplex; Molluscum contagiosum.

Phân biệt đúng giúp cha mẹ biết khi nào cần cho trẻ đi khám ngay và khi nào có thể theo dõi tại nhà. Để tìm hiểu thêm về u mềm lây và hạt cơm, mời bạn đọc bài bệnh da do virus: hạt cơm và u mềm lây. Nếu trẻ có nốt trên da kéo dài mà bạn chưa rõ là bệnh gì, Bác sĩ Trần Thịnh sẽ trực tiếp thăm khám và tư vấn. Bạn có thể đặt lịch khám trước; với các dấu hiệu nặng nêu trên, hãy đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu gần nhất.