Dấu hiệu ung thư da: quy tắc ABCDE và cách tự kiểm tra da tại nhà
Dấu hiệu ung thư da cần biết: quy tắc ABCDE với nốt ruồi, dấu hiệu vịt con xấu xí, melanoma ở lòng bàn chân, móng và cách tự kiểm tra da hằng tháng.
Dấu hiệu ung thư da thường gặp là một nốt ruồi hoặc đốm sắc tố thay đổi (theo quy tắc ABCDE), một nốt bóng như ngọc trai lớn dần, hoặc một vết loét, mảng sần có vảy không lành sau vài tuần. Tự kiểm tra da khoảng mỗi tháng một lần giúp phát hiện sớm những thay đổi này. Khi thấy nốt bất thường, cách an toàn là đi khám da liễu để soi da và sinh thiết nếu cần, thay vì tự theo dõi kéo dài hoặc tự xử lý.
Ba loại ung thư da thường gặp
Ung thư da liên quan chặt chẽ với tia cực tím tích luỹ và là hậu quả nặng nhất trong các tổn thương da do ánh nắng. Ba loại chính có biểu hiện khá khác nhau:
- Ung thư biểu mô tế bào đáy (BCC): phổ biến nhất, phát triển chậm, hiếm di căn nhưng có thể xâm lấn sâu tại chỗ. Thường là nốt bóng như ngọc trai, có mạch máu li ti, hoặc vết loét lâu lành ở mặt. Ở người da sẫm màu, BCC hay có sắc tố nâu đen nên dễ nhầm nốt ruồi. Xem bài chi tiết về ung thư biểu mô tế bào đáy.
- Ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC): nốt hoặc mảng dày sừng, cứng, lớn nhanh, có thể loét, đau, chảy máu; hay ở môi dưới, vành tai, mu tay, da đầu hói. SCC có thể phát triển từ dày sừng ánh nắng.
- Ung thư hắc tố (melanoma): ít gặp hơn nhưng nguy hiểm nhất vì có khả năng di căn. Có thể xuất hiện từ nốt ruồi có sẵn hoặc trên vùng da bình thường.
Quy tắc ABCDE với nốt ruồi
ABCDE là công cụ được các hội da liễu dùng để giúp người dân nhận biết nốt ruồi hoặc đốm sắc tố đáng ngờ:
| Chữ cái | Ý nghĩa | Nốt lành tính thường | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|---|---|
| A – Asymmetry | Không đối xứng | Tròn hoặc bầu dục, hai nửa giống nhau | Hai nửa khác nhau về hình dạng |
| B – Border | Bờ | Bờ đều, rõ | Bờ nham nhở, răng cưa, mờ nhoè |
| C – Color | Màu sắc | Một màu nâu đồng nhất | Nhiều màu: nâu, đen, xám, đỏ, trắng, xanh |
| D – Diameter | Đường kính | Nhỏ, ổn định | Thường lấy mốc trên khoảng 6 mm, dù melanoma sớm có thể nhỏ hơn |
| E – Evolving | Thay đổi | Không đổi qua nhiều năm | Thay đổi kích thước, màu, hình dạng; ngứa, chảy máu, nổi gồ |
Trong năm tiêu chí, E (thay đổi) được xem là quan trọng. Một nốt ruồi có sẵn bỗng to ra, đổi màu hoặc chảy máu không do va chạm cần được khám sớm, kể cả khi chưa đủ các tiêu chí còn lại.
Dấu hiệu “vịt con xấu xí” và các dấu hiệu khác
Ở cùng một người, các nốt ruồi lành tính thường giống nhau. Một nốt trông khác hẳn những nốt còn lại (to hơn, sẫm hơn, hoặc ngược lại nhạt và đỏ hơn) được gọi là dấu hiệu “vịt con xấu xí” và nên được bác sĩ kiểm tra.
ABCDE chủ yếu áp dụng cho tổn thương sắc tố. Một số ung thư da không có màu nâu đen, vì vậy cần chú ý thêm:
- Vết loét, vết trầy không lành sau khoảng 3–4 tuần, hoặc lành rồi lại loét tại cùng chỗ.
- Nốt hồng hoặc đỏ, bóng, lớn dần, dễ chảy máu khi lau mặt hay cạo râu.
- Mảng thô ráp có vảy dính, dày lên, đau hoặc cứng ở vùng phơi nắng.
- Nốt mới mọc nhanh trong vài tuần, gồ cao, chắc.
- Vết sẹo trắng như sáp không rõ nguyên nhân, lan dần ở mặt.
Các mảng thô ráp ở vùng phơi nắng thường là dày sừng ánh nắng, tổn thương tiền ung thư cần được điều trị và theo dõi; xem trang điều trị dày sừng ánh nắng.
Hướng dẫn tự kiểm tra da hằng tháng
Nhiều tổ chức da liễu khuyên tự kiểm tra da khoảng mỗi tháng một lần, trong phòng đủ sáng, với một gương lớn và một gương cầm tay:
- Mặt và đầu: kiểm tra mặt, mũi, môi, vành tai và sau tai. Dùng lược hoặc máy sấy rẽ tóc để xem da đầu, hoặc nhờ người thân xem giúp.
- Tay: lòng bàn tay, mu tay, kẽ ngón, móng tay, cẳng tay, cánh tay và nách.
- Thân trước: cổ, ngực, bụng; phụ nữ kiểm tra cả vùng dưới ngực.
- Lưng và mông: quay lưng lại gương lớn, dùng gương cầm tay để quan sát gáy, lưng, mông.
- Chân: ngồi xuống xem mặt trước, sau của đùi, cẳng chân, mu chân, lòng bàn chân, kẽ ngón và móng chân.
- Vùng sinh dục: dùng gương cầm tay để quan sát.
Mẹo hữu ích: chụp ảnh các nốt ruồi lớn kèm thước đo hoặc đồng xu để so sánh ở lần sau. Có thể đánh dấu vị trí trên bản đồ bệnh lý da để mô tả với bác sĩ dễ hơn.
Melanoma ở lòng bàn tay, bàn chân, móng ở người châu Á
Ở người da trắng, melanoma hay gặp ở lưng, chân, vùng phơi nắng. Ở người châu Á, một tỷ lệ đáng kể melanoma lại nằm ở lòng bàn chân, lòng bàn tay và dưới móng, những nơi ít liên quan đến ánh nắng và rất dễ bị bỏ qua. Cần chú ý:
- Vết nâu đen mới ở lòng bàn chân, gót chân, lòng bàn tay, đặc biệt nếu lớn dần hoặc màu không đều.
- Vệt đen dọc móng mới xuất hiện ở người lớn, nhất là vệt rộng dần, màu không đều, chỉ ở một móng.
- Sắc tố lan ra da quanh móng.
- Tổn thương ở chân bị chẩn đoán là “chai”, “mụn cóc” hay “nấm móng” nhưng không đáp ứng điều trị.
Vì các vị trí này ít được nhìn tới, hãy kiểm tra lòng bàn chân và móng mỗi lần tự khám da.
Khi nào cần đi khám ngay?
Bạn nên đặt lịch khám da liễu sớm khi có một trong các dấu hiệu:
- Nốt ruồi hoặc đốm sắc tố có dấu hiệu ABCDE, đặc biệt là thay đổi nhanh.
- Nốt “vịt con xấu xí” khác hẳn các nốt khác.
- Vết loét không lành sau khoảng 3–4 tuần, nốt dễ chảy máu.
- Nốt mới lớn nhanh trong vài tuần.
- Vệt đen mới dọc móng, nốt sẫm màu mới ở lòng bàn tay, bàn chân.
- Người có yếu tố nguy cơ cao: từng bị ung thư da, nhiều dày sừng ánh nắng, làm việc ngoài trời lâu năm, suy giảm miễn dịch.
Khi đi khám, bác sĩ hỏi tiền sử, khám toàn thân và soi da (dermoscopy). Nếu nghi ngờ, sinh thiết làm giải phẫu bệnh là cách để chẩn đoán xác định. Nguyên tắc quan trọng: không đốt, laser hay tẩy một nốt sắc tố khi chưa chắc chắn nó lành tính. Một đốm nâu phẳng lành tính có thể chỉ là đồi mồi (đốm nâu do nắng), nhưng chỉ nên kết luận sau khi được khám.
Câu hỏi thường gặp
Nốt ruồi bị cọ xát nhiều có biến thành ung thư không?
Chưa có bằng chứng rõ ràng rằng cọ xát gây ung thư. Tuy nhiên, nốt ở vị trí hay cọ xát dễ trầy, chảy máu và khó theo dõi, nên có thể bàn với bác sĩ về việc theo dõi hoặc cắt bỏ.
Ung thư da có ngứa không?
Ở giai đoạn sớm, phần lớn ung thư da thường không gây ngứa hay đau. Ngứa mới xuất hiện ở một nốt ruồi là một biểu hiện “thay đổi” cần chú ý, nhưng không có ngứa không có nghĩa là lành tính.
Người da sẫm màu có bị ung thư da không?
Có. Nguy cơ thấp hơn người da sáng, nhưng ung thư thường được phát hiện muộn hơn vì ít được chú ý, đặc biệt melanoma ở lòng bàn chân, dưới móng và BCC có sắc tố.
Có cần khám da định kỳ khi không có triệu chứng?
Người có nguy cơ cao nên khám định kỳ theo lịch bác sĩ đề nghị. Người khác có thể tự kiểm tra hằng tháng và đi khám khi thấy thay đổi.
Phát hiện sớm giúp việc điều trị ung thư da đơn giản hơn nhiều. Bạn có thể đọc thêm bài tổng quan tổn thương da do ánh nắng: từ đốm nâu đến ung thư da. Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, soi da và chỉ định sinh thiết khi cần; khi chẩn đoán ung thư, người bệnh được tư vấn chuyển chuyên khoa phù hợp. Hãy đặt lịch khám nếu bạn có một nốt bất thường. Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế khám và chẩn đoán trực tiếp.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Dermatology (AAD) – What to look for: ABCDEs of melanoma; How to do a skin self-exam.
- Skin Cancer Foundation – Skin cancer warning signs; The ugly duckling sign.
- NHS – Skin cancer (melanoma): symptoms; Non-melanoma skin cancer.
- DermNet – Acral lentiginous melanoma; Basal cell carcinoma; Cutaneous squamous cell carcinoma.
