Đồi mồi (đốm nâu do nắng): nhận biết, phân biệt và các cách xử lý
Đồi mồi là gì, khác nám, tàn nhang và dày sừng da dầu thế nào? Dấu hiệu đốm nâu cần soi da, sinh thiết và các cách làm mờ đồi mồi theo y văn.
Đồi mồi trong y khoa thường được gọi là đốm nâu do nắng (solar lentigo): dát nâu phẳng, bờ rõ, xuất hiện ở vùng da phơi nắng nhiều năm như má, thái dương, mu tay, cẳng tay. Đồi mồi là tổn thương lành tính, không phải tiền ung thư, nhưng cần được phân biệt với nám, tàn nhang, dày sừng da dầu và một số ít trường hợp ung thư hắc tố có hình dạng giống đốm nâu. Khi đã xác định lành tính, đồi mồi có thể làm mờ bằng laser, áp lạnh hoặc thuốc bôi theo chỉ định, kết hợp chống nắng để hạn chế đốm mới.
Đồi mồi là gì, vì sao xuất hiện?
Sau nhiều năm tiếp xúc tia cực tím, các tế bào sắc tố ở lớp đáy thượng bì tăng hoạt động và tăng số lượng tại chỗ, tạo nên những dát nâu ranh giới rõ. Vì đây là hậu quả của UV tích luỹ, đồi mồi thường xuất hiện từ khoảng tuổi trung niên, nhiều dần theo tuổi và tập trung ở vùng da hở. Người làm việc ngoài trời, người có da sáng, người từng cháy nắng nhiều lần thời trẻ thường có nhiều đồi mồi hơn.
Đồi mồi là một trong nhiều dạng tổn thương da do ánh nắng. Sự xuất hiện của nhiều đốm nâu cũng là dấu hiệu vùng da đó đã nhận lượng UV đáng kể, nên bác sĩ thường khám thêm cả mặt, vành tai, mu tay để tìm các tổn thương khác như dày sừng ánh nắng.
Đặc điểm thường gặp của đồi mồi:
- Dát phẳng, không gồ lên mặt da, sờ không thấy khác vùng da xung quanh.
- Màu nâu nhạt đến nâu sẫm, tương đối đồng nhất trong một đốm.
- Kích thước từ vài milimét đến hơn một centimét, có thể nhiều đốm liền nhau.
- Không nhạt đi rõ khi ít ra nắng, khác với tàn nhang.
Phân biệt đồi mồi với tàn nhang, nám, dày sừng da dầu
Trong dân gian, chữ “đồi mồi” đôi khi được dùng cho mọi đốm nâu ở người lớn tuổi, kể cả những nốt nâu sần gồ lên (thực chất là dày sừng da dầu). Phân biệt đúng giúp chọn cách xử lý phù hợp, vì mỗi loại đáp ứng với điều trị khác nhau.
| Tình trạng | Đặc điểm | Điểm khác với đồi mồi |
|---|---|---|
| Đồi mồi (đốm nâu do nắng) | Dát nâu phẳng, bờ rõ, vùng da phơi nắng | Xuất hiện từ tuổi trung niên, không nhạt theo mùa |
| Tàn nhang | Chấm nâu nhỏ li ti, rải rác | Có từ nhỏ, đậm lên mùa nắng, nhạt khi ít nắng |
| Nám | Mảng nâu hoặc nâu xám, bờ không đều, đối xứng hai má, trán | Dạng mảng lan toả, liên quan nội tiết, dễ tái phát |
| Dày sừng da dầu | Nốt nâu đến đen, gồ lên, bề mặt sần như sáp | Sờ thấy gồ, không do nắng gây ra trực tiếp |
| Ung thư hắc tố dạng lentigo maligna | Mảng nâu không đều màu, bờ nham nhở, lớn dần | Thay đổi theo thời gian, nhiều màu, cần sinh thiết |
Một số đốm nâu phẳng có thể dần dày lên thành dày sừng da dầu. Nếu bạn còn băn khoăn giữa nám và tàn nhang, xem bài phân biệt nám da và tàn nhang.
Khi nào đốm nâu cần soi da hoặc sinh thiết?
Phần lớn đồi mồi được chẩn đoán bằng khám lâm sàng và soi da (dermoscopy). Tuy nhiên, ở vùng mặt phơi nắng của người lớn tuổi, một dạng ung thư hắc tố phát triển chậm (lentigo maligna) có thể trông rất giống đồi mồi trong nhiều năm. Bác sĩ sẽ đề nghị soi da kỹ hoặc sinh thiết khi đốm nâu có các dấu hiệu sau:
- Màu không đồng nhất: có vùng đen, xám, xanh, đỏ hoặc trắng trong cùng một đốm.
- Bờ nham nhở, lan rộng không đều, to dần theo tháng.
- Một đốm trông “khác hẳn” các đốm còn lại trên cùng người.
- Đốm nổi gồ, ngứa, chảy máu, loét hoặc đóng vảy không lành.
- Đốm tái xuất hiện tại cùng vị trí sau khi đã điều trị.
Nguyên tắc quan trọng: không laser, đốt hay bóc một đốm sắc tố khi chưa chắc chắn nó lành tính. Điều trị phá huỷ một tổn thương ác tính có thể che lấp dấu hiệu và làm chậm chẩn đoán. Tìm hiểu thêm các dấu hiệu cảnh báo trong bài dấu hiệu ung thư da theo quy tắc ABCDE.
Các phương pháp làm mờ đồi mồi theo y văn
Đồi mồi không gây hại cho sức khoẻ, nên điều trị chủ yếu vì lý do thẩm mỹ. Lựa chọn phụ thuộc số lượng đốm, vị trí, màu da và mong muốn của người bệnh.
Laser và ánh sáng nhắm vào sắc tố
Laser Q-switched (như Nd:YAG) hoặc laser pico giây phá vỡ hạt sắc tố, sau đó cơ thể đào thải dần. Theo y văn, đồi mồi thường đáp ứng với laser nhắm sắc tố sau một hoặc vài lần, mức độ khác nhau ở mỗi người. Ánh sáng xung cường độ cao (IPL) có thể dùng khi có nhiều đốm nhạt trên nền da lão hoá. Việc có dùng laser hay không, loại nào và bao nhiêu lần sẽ do bác sĩ chỉ định sau khi khám và soi da; tham khảo thêm trang điều trị nám, tàn nhang và đốm sắc tố.
Sau laser, đốm thường sẫm hơn và bong vảy mỏng trong khoảng một tuần. Da châu Á có nguy cơ tăng sắc tố sau viêm (thâm tạm thời), thường mờ dần trong vài tuần đến vài tháng nếu chống nắng kỹ.
Áp lạnh
Nitơ lỏng làm đông và bong lớp thượng bì chứa sắc tố. Phương pháp đơn giản, phù hợp đốm đơn lẻ, nhưng ở da sẫm màu có thể để lại vết trắng hoặc thâm khó dự đoán.
Thuốc bôi theo chỉ định
Một số thuốc bôi giảm sắc tố hoặc nhóm retinoid có thể làm đồi mồi mờ từ từ sau nhiều tháng, thường kém rõ rệt hơn laser. Các thuốc này cần bác sĩ chỉ định vì có thể gây kích ứng; nhóm retinoid không dùng khi mang thai.
Nếu thực chất là dày sừng da dầu
Với nốt nâu gồ lên đã xác định là dày sừng da dầu lành tính, bác sĩ có thể loại bỏ bằng laser CO2 siêu xung hoặc áp lạnh. Thủ thuật được thực hiện sau khi ủ tê hoặc gây tê tại chỗ; vết thương thường lành trong khoảng 1–2 tuần tuỳ vị trí.
Sau điều trị, đồi mồi có thể mờ rõ, nhưng đốm mới vẫn có thể xuất hiện nếu tiếp tục phơi nắng không bảo vệ. Điều trị đồi mồi vì vậy luôn đi kèm chống nắng lâu dài.
Phòng đốm nâu mới xuất hiện
- Dùng kem chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên mỗi ngày, bôi đủ lượng ở mặt, cổ và mu tay.
- Bôi lại khoảng mỗi 2 giờ khi ở ngoài trời, sau khi ra mồ hôi nhiều hoặc lau mặt.
- Đội mũ rộng vành, đeo găng tay và mặc áo dài tay khi đi xe máy; mu tay là vị trí đồi mồi rất hay gặp nhưng ít được chống nắng.
- Hạn chế ra nắng khoảng 10–16 giờ; trời râm vẫn có UVA.
- Không dùng kem trộn hoặc sản phẩm “tẩy đốm” không rõ nguồn gốc, có thể chứa corticoid mạnh hoặc thuỷ ngân.
Khi nào nên đi khám?
Hãy gặp bác sĩ da liễu khi đốm nâu mới xuất hiện và lớn nhanh, có nhiều màu, bờ nham nhở, ngứa hoặc chảy máu; khi đốm nâu ở mặt người lớn tuổi lan rộng dần; khi kèm theo các mảng thô ráp có vảy ở vùng phơi nắng; hoặc khi bạn muốn làm mờ đồi mồi và cần xác định chắc chắn tổn thương lành tính trước khi điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Đồi mồi có tự mất không?
Thường không. Đồi mồi có thể nhạt đi đôi chút nếu chống nắng kỹ, nhưng hiếm khi tự biến mất như tàn nhang vào mùa ít nắng.
Đồi mồi có biến thành ung thư da không?
Đồi mồi điển hình là lành tính, không phải tiền ung thư. Tuy nhiên, một số ung thư hắc tố ở vùng phơi nắng ban đầu trông giống đồi mồi, nên đốm thay đổi về kích thước, màu sắc cần được soi da.
Điều trị đồi mồi có để lại thâm không?
Có thể. Da châu Á dễ thâm sau laser hoặc áp lạnh; vết thâm thường mờ dần trong vài tuần đến vài tháng. Bác sĩ chọn thông số thận trọng và hướng dẫn chống nắng để giảm nguy cơ này.
Người trẻ có bị đồi mồi không?
Có thể gặp ở người trẻ phơi nắng nhiều hoặc từng cháy nắng nặng. Nếu có rất nhiều đốm nâu từ nhỏ, đó thường là tàn nhang; trường hợp không chắc chắn nên đi khám.
Đồi mồi là lời nhắc rằng làn da đã chịu tác động của ánh nắng trong nhiều năm. Đọc thêm bài tổng quan về các dạng tổn thương da do ánh nắng để biết những dấu hiệu khác cần lưu ý. Bác sĩ Trần Thịnh, nguyên Trưởng khoa lâm sàng BV Da Liễu TP.HCM, trực tiếp thăm khám và soi da trước khi tư vấn cách xử lý; bạn có thể đặt lịch khám để được đánh giá. Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế khám và chẩn đoán trực tiếp.
Tài liệu tham khảo
- DermNet – Solar lentigo; Lentigo maligna.
- American Academy of Dermatology (AAD) – What can get rid of age spots?
- StatPearls (NCBI Bookshelf) – Solar Lentigo.
- Ortonne JP, Pandya AG, Lui H, Hexsel D. Treatment of solar lentigines. Journal of the American Academy of Dermatology. 2006;54(5 Suppl 2):S262–S271.
