Lão hoá da do ánh nắng: dấu hiệu và cách cải thiện

Lão hoá da do ánh nắng (photoaging) là những thay đổi do tia UV tích luỹ nhiều năm: nếp nhăn thô, da dày sạm, mất đàn hồi, đốm nâu, giãn mạch li ti, chủ yếu ở mặt, cổ, mu tay. Khác với lão hoá tự nhiên theo tuổi, lão hoá do nắng phần lớn phòng ngừa được và có thể cải thiện bằng chống nắng hằng ngày, thuốc bôi nhóm retinoid theo chỉ định và các thủ thuật như peel, laser. Kết quả đến từ từ, mức độ khác nhau ở mỗi người.

Lão hoá nội sinh và lão hoá do nắng khác nhau thế nào?

Lão hoá nội sinh xảy ra ở mọi vùng da theo tuổi, do di truyền và quá trình chuyển hoá của cơ thể. Lão hoá do nắng là lớp tổn thương “chồng thêm” ở vùng da phơi nắng: tia UVA xuyên tới lớp bì, kích hoạt các men phân huỷ collagen, làm sợi đàn hồi thoái hoá và vón cục (gọi là thoái hoá chất đàn hồi do nắng). Một cách so sánh dễ thấy là đối chiếu da mặt, mu tay với da mặt trong cánh tay hoặc vùng bụng của cùng một người.

Lão hoá do nắng là một trong các tổn thương da do ánh nắng; da lão hoá nhiều do nắng cũng là nền dễ xuất hiện dày sừng ánh nắng và ung thư da.

Dấu hiệu lão hoá do nắng

• Nếp nhăn thô ở trán, đuôi mắt, quanh miệng; nếp nhăn hình mạng ở gáy.
• Da sạm, vàng, kém sáng, kết cấu sần, lỗ chân lông to.
• Đốm nâu, đồi mồi ở má, thái dương, mu tay; đôi khi xen lẫn những chấm trắng nhỏ ở cẳng chân, cẳng tay.
• Giãn mạch li ti ở má, cánh mũi; vùng cổ hai bên đỏ nâu, chừa phần dưới cằm.
• Da mỏng manh, dễ bầm tím ở mu tay, cẳng tay người lớn tuổi.
• Mụn đầu đen, nang nhỏ quanh mắt ở người phơi nắng lâu năm.

Cần lưu ý: những mảng thô ráp có vảy, nốt bóng hay vết loét lâu lành trên nền da lão hoá không phải “dấu hiệu tuổi tác” đơn thuần mà cần được khám để loại trừ dày sừng ánh nắng và ung thư da.

Retinoid và chăm sóc da có bằng chứng

Chống nắng hằng ngày

Đây là biện pháp có bằng chứng mạnh. Một thử nghiệm ngẫu nhiên tại Nambour, Úc (Hughes và cộng sự, 2013) trên người trưởng thành dưới 55 tuổi cho thấy nhóm dùng kem chống nắng mỗi ngày trong khoảng bốn năm rưỡi không có tiến triển lão hoá da phát hiện được, trong khi nhóm chỉ dùng tuỳ ý có lão hoá tiến triển rõ hơn. Xem bài cách chọn kem chống nắng để chọn sản phẩm phù hợp.

Retinoid bôi

Tretinoin là hoạt chất có nhiều bằng chứng cải thiện nếp nhăn nhỏ, đốm nâu và độ thô ráp do nắng sau nhiều tháng sử dụng. Tretinoin là thuốc kê đơn; thường gây khô, đỏ, bong da giai đoạn đầu nên cần bác sĩ hướng dẫn cách tăng dần. Retinol và các dẫn xuất trong mỹ phẩm tác dụng nhẹ hơn, phù hợp duy trì. Không dùng retinoid khi mang thai hoặc dự định mang thai. Retinoid làm da nhạy cảm hơn, nên thường bôi buổi tối và chống nắng kỹ vào ban ngày.

Các hoạt chất hỗ trợ khác

Vitamin C dạng bôi, niacinamide, các chất chống oxy hoá có thể hỗ trợ làm đều màu và bảo vệ da, với mức bằng chứng vừa phải. Dưỡng ẩm giúp da dễ chịu và dung nạp retinoid tốt hơn. Thực phẩm chức năng “chống lão hoá” hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để thay thế các biện pháp trên.

Peel và công nghệ năng lượng: kỳ vọng thực tế

Khi thuốc bôi chưa đủ, bác sĩ có thể cân nhắc thủ thuật, chọn theo mức độ lão hoá, màu da và thời gian nghỉ dưỡng chấp nhận được:

• Peel hoá học nông đến trung bình: cải thiện bề mặt, độ sáng và đốm nâu nhẹ; cần nhiều lần, da châu Á cần chọn nồng độ thận trọng.
• Laser và ánh sáng nhắm sắc tố, mạch máu: làm mờ đốm nâu, giảm giãn mạch li ti.
• Laser vi điểm (fractional) và laser trẻ hoá: tác động lên lớp bì, kích thích tái tạo collagen, cải thiện nếp nhăn nhỏ, kết cấu da. Một ví dụ là liệu trình phối hợp laser Er:YAG và Nd:YAG, được giới thiệu ở trang trẻ hoá da Fotona 4D; theo y văn, nhóm phương pháp này phù hợp hơn với da lão hoá mức nhẹ đến vừa, và việc chỉ định do bác sĩ quyết định sau khi khám.

Kỳ vọng thực tế: các phương pháp này giúp da mịn hơn, đều màu hơn và săn chắc hơn ở mức độ nhất định, thường qua nhiều buổi, và kết quả cần được duy trì bằng chống nắng. Laser không thay thế được phẫu thuật khi da đã chùng nhão nhiều. Sau thủ thuật, da châu Á có nguy cơ thâm sau viêm, vì vậy thông số và lịch điều trị cần được cá thể hoá. Đọc thêm về nguyên lý laser trong bài laser CO2 trong điều trị bệnh da.

Phòng ngừa lão hoá do nắng

• Kem chống nắng phổ rộng SPF 30 trở lên mỗi sáng, bôi đủ lượng, bôi lại khi ở ngoài trời.
• Mũ rộng vành, kính râm chống UV, áo dài tay, găng tay khi đi xe máy.
• Tránh nắng gắt khoảng 10–16 giờ; không dùng giường tắm nắng.
• Không hút thuốc lá: khói thuốc làm lão hoá da nhanh hơn, cộng hưởng với tác hại của nắng.
• Ngủ đủ, ăn uống cân bằng nhiều rau quả.
• Bắt đầu sớm: chống nắng từ tuổi trẻ giúp giảm tích luỹ tổn thương về sau.

Khi nào nên đi khám?

Hãy gặp bác sĩ da liễu khi muốn cải thiện lão hoá da bằng thuốc kê đơn hoặc thủ thuật; khi có đốm nâu thay đổi kích thước, màu sắc; khi xuất hiện mảng thô ráp có vảy, nốt bóng, nốt dễ chảy máu hoặc vết loét lâu lành ở vùng da phơi nắng; hoặc khi da bị kích ứng kéo dài do tự dùng sản phẩm trẻ hoá.

Câu hỏi thường gặp

Lão hoá do nắng có đảo ngược được không?

Có thể cải thiện một phần. Chống nắng đều đặn, retinoid bôi và thủ thuật phù hợp giúp da đẹp hơn rõ rệt ở nhiều người, nhưng không đưa da trở lại hoàn toàn như trước.

Bao lâu thì thấy hiệu quả của retinoid?

Thường cần vài tháng sử dụng đều đặn mới thấy thay đổi rõ, và hiệu quả tiếp tục tăng nếu duy trì. Giai đoạn đầu da có thể khô, bong; bác sĩ sẽ hướng dẫn cách điều chỉnh.

Người trẻ có bị lão hoá do nắng không?

Có. Người làm việc ngoài trời, chơi thể thao dưới nắng, không chống nắng có thể thấy đốm nâu, sạm da, nếp nhăn sớm từ tuổi hai mươi, ba mươi.

Lão hoá do nắng phản ánh lượng tia UV làn da đã nhận theo năm tháng, vì vậy nên được nhìn trong bức tranh chung của tổn thương da do ánh nắng. Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp đánh giá mức độ lão hoá, khám kỹ các tổn thương đi kèm và tư vấn hướng cải thiện phù hợp; bạn có thể đặt lịch tư vấn. Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế khám và chẩn đoán trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

• Hughes MCB, Williams GM, Baker P, Green AC. Sunscreen and prevention of skin aging: a randomized trial. Annals of Internal Medicine. 2013;158(11):781–790.
• American Academy of Dermatology (AAD) – Photoaging: what you need to know; Retinoid or retinol?
• DermNet – Photoageing.
• Mukherjee S, Date A, Patravale V, Korting HC, Roeder A, Weindl G. Retinoids in the treatment of skin aging: an overview of clinical efficacy and safety. Clinical Interventions in Aging. 2006;1(4):327–348.