Ngứa toàn thân không nổi mẩn: nguyên nhân bên trong cơ thể cần kiểm tra

Ngứa toàn thân không nổi mẩn thường gặp nhất là do khô da, nhưng nếu ngứa kéo dài nhiều tuần mà da gần như bình thường thì cần nghĩ đến nguyên nhân bên trong cơ thể: bệnh gan và ứ mật, bệnh thận mạn, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, thiếu sắt, bệnh máu hoặc tác dụng phụ của thuốc. Khám da kỹ và một số xét nghiệm máu cơ bản thường giúp khoanh vùng nguyên nhân.

Bài viết này đi sâu vào nhóm ngứa “không nhìn thấy gì trên da”. Nếu bạn muốn xem bức tranh tổng thể về các nguyên nhân tại da và toàn thân, hãy đọc bài ngứa da kéo dài: nguyên nhân thường gặp và khi nào cần đi khám.

Vì sao da trông bình thường mà vẫn ngứa?

Cảm giác ngứa không chỉ sinh ra từ tổn thương nhìn thấy được. Các đầu dây thần kinh nhỏ ở da có thể bị kích thích bởi những chất lưu hành trong máu, bởi thay đổi ở chính hệ thần kinh, hoặc bởi hàng rào da bị suy yếu mà mắt thường khó nhận ra. Vì vậy, y văn chia ngứa mạn tính thành nhiều nhóm: ngứa trên nền da viêm, ngứa trên nền da không viêm, và ngứa kèm tổn thương do gãi.

Khi bạn đi khám với than phiền “ngứa khắp người nhưng không nổi gì”, bác sĩ thường thấy các vết cào xước, vết trầy, đôi khi da dày hoặc thâm ở lưng, cẳng chân. Đó là hậu quả của gãi chứ không phải tổn thương ban đầu. Phân biệt điều này rất quan trọng vì nó hướng bác sĩ đến nguyên nhân toàn thân thay vì chỉ điều trị tại da.

Một số bệnh da có giai đoạn đầu rất kín đáo, như ghẻ chỉ có vài sẩn nhỏ ở kẽ ngón tay, hay bọng nước dạng pemphigus ngứa nhiều tuần trước khi nổi bọng nước. Vì vậy “không nổi mẩn” vẫn cần khám da toàn bộ.

Ngứa do bệnh gan, ứ mật có đặc điểm gì?

Ngứa do ứ mật xảy ra khi dòng chảy của mật bị cản trở, khiến một số chất lẽ ra được thải qua mật tích tụ trong máu và kích thích thần kinh cảm giác. Các bệnh thường liên quan gồm viêm đường mật nguyên phát, viêm đường mật xơ hoá, viêm gan virus mạn tính, sỏi hoặc khối u gây tắc đường mật, và ngứa do thuốc ảnh hưởng gan.

• Ngứa thường rõ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, sau đó lan toàn thân, hay nặng hơn về đêm.
• Có thể xuất hiện trước khi vàng da, nên không vàng da chưa loại trừ bệnh gan.
• Dấu hiệu đi kèm cần để ý: vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, mệt mỏi, đau hạ sườn phải.

Ứ mật thai kỳ là trường hợp đặc biệt: thai phụ ngứa nhiều ở lòng bàn tay, bàn chân, thường vào ba tháng cuối thai kỳ, da không có ban. Tình trạng này cần được bác sĩ sản khoa đánh giá và theo dõi vì có liên quan đến an toàn của thai nhi. Thai phụ bị ngứa không nên tự bôi hay uống thuốc mà cần khám sớm.

Ngứa do bệnh thận, tuyến giáp và đái tháo đường

Bệnh thận mạn

Ngứa liên quan bệnh thận mạn hay gặp ở người bệnh thận giai đoạn muộn và người đang lọc máu. Ngứa có thể toàn thân hoặc tập trung ở lưng, cánh tay, thường kèm da khô. Cơ chế phối hợp nhiều yếu tố như rối loạn canxi – phốt pho, viêm toàn thân và mất cân bằng hệ thụ thể opioid. Điều trị cần phối hợp với bác sĩ thận học; tối ưu hoá lọc máu và dưỡng ẩm là nền tảng.

Bệnh tuyến giáp

Cường giáp có thể gây ngứa kèm da ấm, ẩm, ra nhiều mồ hôi, hồi hộp, sụt cân. Suy giáp thì làm da rất khô, thô ráp, từ đó gây ngứa. Mề đay mạn tính cũng có liên quan với bệnh tuyến giáp tự miễn ở một số người.

Đái tháo đường

Đái tháo đường ít khi gây ngứa toàn thân đơn thuần, nhưng làm da khô, tăng nguy cơ nhiễm nấm (đặc biệt vùng sinh dục, nếp bẹn, dưới vú) và có thể gây ngứa do tổn thương thần kinh ngoại biên. Ngứa vùng kín tái đi tái lại ở người lớn đôi khi là dấu hiệu gợi ý kiểm tra đường huyết.

Ngứa liên quan bệnh máu và những dấu hiệu cảnh báo

Một số bệnh về máu có thể biểu hiện bằng ngứa từ sớm:

• Thiếu sắt: có thể gây ngứa ngay cả khi chưa thiếu máu rõ; thường kèm mệt, móng giòn, rụng tóc.
• Đa hồng cầu nguyên phát: điển hình là ngứa, châm chích sau khi tắm hoặc tiếp xúc nước ấm, dù da không có ban.
• U lympho (nhất là u lympho Hodgkin): ngứa dai dẳng có thể xuất hiện trước khi chẩn đoán.

Hãy đi khám sớm nếu ngứa toàn thân đi kèm sụt cân không chủ ý, sốt kéo dài, đổ mồ hôi đêm, nổi hạch, mệt nhiều. Những dấu hiệu này không có nghĩa chắc chắn là bệnh nặng, nhưng cần được loại trừ một cách có hệ thống.

Thuốc, thần kinh và các nguyên nhân khác

Nhiều loại thuốc có thể gây ngứa mà không nổi ban, ví dụ thuốc giảm đau nhóm opioid, một số thuốc huyết áp, kháng sinh, thuốc chống sốt rét. Ngứa có thể xuất hiện ngay hoặc sau vài tuần, vài tháng dùng thuốc. Bạn không nên tự ngừng thuốc điều trị bệnh mạn tính; hãy mang theo danh sách thuốc khi đi khám để bác sĩ cân nhắc.

Ngứa khu trú ở một vùng cố định, như giữa hai bả vai hoặc mặt ngoài cánh tay, thường có nguồn gốc thần kinh. Ngoài ra, nhiễm HIV, một số bệnh nội tiết và cả căng thẳng tâm lý cũng có thể góp phần. Căng thẳng làm ngứa nặng thêm, nhưng chỉ nên kết luận ngứa do tâm lý sau khi đã loại trừ nguyên nhân thực thể.

Ở người lớn tuổi, ngứa toàn thân thường do nhiều yếu tố chồng lên nhau: khô da, nhiều thuốc, bệnh thận hoặc đái tháo đường. Bài ngứa da ở người cao tuổi phân tích kỹ hơn nhóm này.

Những xét nghiệm bác sĩ có thể chỉ định

Không có “bộ xét nghiệm ngứa” chung cho mọi người. Bác sĩ chọn xét nghiệm dựa trên bệnh sử và thăm khám. Với ngứa toàn thân kéo dài không rõ nguyên nhân, các xét nghiệm thường được cân nhắc gồm:

Tại da, bác sĩ có thể soi tìm cái ghẻ hoặc nấm, và sinh thiết da khi nghi ngờ bệnh da giai đoạn sớm. Nếu kết quả ban đầu bình thường nhưng ngứa vẫn dai dẳng, việc theo dõi và kiểm tra lại sau một thời gian là cần thiết vì một số bệnh nền chỉ lộ rõ dần.

Trong lúc chờ tìm nguyên nhân, nên làm gì?

• Dưỡng ẩm đều đặn, tắm nước ấm ngắn, tránh xà phòng mạnh.
• Ghi nhật ký ngứa: thời điểm, vị trí, mức độ, thuốc mới dùng.
• Không tự bôi corticoid hoặc kem “trị ngứa đa năng” trên diện rộng.

Khi nào nên đi khám?

• Ngứa toàn thân kéo dài trên 2 tuần dù đã dưỡng ẩm, hoặc làm mất ngủ.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, phân bạc màu.
• Sụt cân, sốt, đổ mồ hôi đêm, nổi hạch, mệt mỏi kéo dài.
• Ngứa sau tắm nước ấm lặp đi lặp lại.
• Đang mang thai và ngứa lòng bàn tay, bàn chân.
• Đã biết bệnh gan, thận, tuyến giáp, đái tháo đường và ngứa tăng dần.

Câu hỏi thường gặp

Ngứa toàn thân không nổi mẩn có phải do “nóng gan”?

“Nóng gan” không phải chẩn đoán y khoa. Ngứa có thể liên quan bệnh gan thật sự, nhưng cũng có thể do khô da, thận, tuyến giáp, thuốc. Cần khám và xét nghiệm thay vì tự uống thuốc “mát gan”.

Xét nghiệm máu bình thường thì có yên tâm được không?

Kết quả bình thường giúp loại trừ nhiều nguyên nhân thường gặp, nhưng nếu ngứa vẫn kéo dài, bác sĩ có thể theo dõi, khám lại da và cân nhắc thêm xét nghiệm khác theo diễn tiến.

Ngứa toàn thân có lây không?

Ngứa do nguyên nhân bên trong cơ thể không lây. Tuy nhiên, nếu nhiều người trong nhà cùng ngứa về đêm thì cần nghĩ đến ghẻ, một bệnh lây qua tiếp xúc.

Đặt lịch khám để tìm đúng nguyên nhân

Ngứa toàn thân không nổi mẩn cần được tiếp cận như một triệu chứng có thể có nhiều nguồn gốc. Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, khai thác bệnh sử, chỉ định xét nghiệm phù hợp và phối hợp chuyên khoa khi cần. Trường hợp ngứa đã gây nhiều nốt dày cứng do gãi, bạn có thể tham khảo trang điều trị sẩn cục. Đọc thêm tổng quan tại bài nguyên nhân ngứa da kéo dài, hoặc đặt lịch khám để được tư vấn trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

• DermNet – Pruritus (itch).
• StatPearls (NCBI Bookshelf) – Uremic Pruritus.
• Weisshaar E, Szepietowski JC, Dalgard FJ, et al. European S2k guideline on chronic pruritus (EDF/EADV). Acta Dermato-Venereologica. 2019;99(5):469–506.
• NHS – Itchy skin; Intrahepatic cholestasis of pregnancy.