Ngứa da ở người cao tuổi: vì sao hay gặp và chăm sóc thế nào?

Ngứa da ở người già rất hay gặp, chủ yếu do da lão hoá trở nên khô, mỏng và hàng rào bảo vệ suy yếu. Bên cạnh đó, việc dùng nhiều thuốc, bệnh thận, gan, đái tháo đường, ghẻ và đôi khi bệnh bọng nước dạng pemphigus cũng gây ngứa. Dưỡng ẩm đúng cách giúp giảm ngứa đáng kể, nhưng ngứa kéo dài vẫn cần được khám để không bỏ sót bệnh nền.

Ở người lớn tuổi, ngứa thường do nhiều yếu tố chồng lên nhau. Bài này đào sâu nhóm đối tượng đặc biệt này; bức tranh chung về các nguyên nhân có trong bài ngứa da kéo dài: nguyên nhân và khi nào cần đi khám.

Da người cao tuổi thay đổi thế nào?

Theo tuổi tác, làn da trải qua những thay đổi tự nhiên khiến nó dễ ngứa hơn:

• Giảm tiết bã nhờn và mồ hôi, lớp lipid bảo vệ trên bề mặt da mỏng đi, da mất nước nhanh hơn.
• Lớp sừng phục hồi chậm, nên khi bị tổn thương do xà phòng, nước nóng hay gãi, da “lành” lâu hơn.
• Da mỏng, kém đàn hồi, dễ trầy xước, bầm tím khi gãi.
• Thay đổi ở hệ thần kinh: một số người lớn tuổi có ngứa liên quan thoái hoá thần kinh ngoại biên hoặc cột sống.

Thêm vào đó, thói quen tắm nước nóng cho “đã”, dùng xà phòng tẩy mạnh, xoa dầu nóng, ở phòng máy lạnh khô cả ngày đều làm tình trạng khô da nặng thêm.

Khô da và chàm khô ở người lớn tuổi

Khô da là nguyên nhân ngứa hàng đầu ở người cao tuổi. Da bong vảy mịn, sờ thô ráp, hay ở cẳng chân, cánh tay, lưng; ngứa tăng vào mùa hanh khô và sau khi tắm.

Khi khô da nặng, bề mặt da nứt thành những đường đan xen như “ruộng khô” hoặc “đồ gốm rạn”, có viền đỏ – gọi là chàm khô (chàm do khô da). Vùng hay gặp là mặt trước cẳng chân. Chàm khô ngứa, rát, dễ nhiễm trùng nếu gãi. Bác sĩ có thể chỉ định thuốc bôi chống viêm ngắn ngày kết hợp dưỡng ẩm tích cực; khi đã ổn, dưỡng ẩm duy trì là chìa khoá để không bùng lại.

Thuốc và bệnh mạn tính gây ngứa

Người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc. Một số thuốc có thể gây ngứa hoặc làm da khô, chẳng hạn thuốc lợi tiểu, một số thuốc huyết áp, thuốc giảm đau nhóm opioid. Ngứa do thuốc có thể xuất hiện sau nhiều tháng sử dụng, nên không dễ nhận ra mối liên quan.

Không tự ý ngừng thuốc điều trị bệnh tim mạch, huyết áp, đái tháo đường. Hãy mang theo toàn bộ đơn thuốc, kể cả thuốc bổ, thực phẩm chức năng, thuốc đông y khi đi khám để bác sĩ xem xét.

Các bệnh mạn tính thường gặp ở tuổi cao cũng gây ngứa:

• Bệnh thận mạn, đặc biệt người lọc máu.
• Bệnh gan, ứ mật: ngứa lòng bàn tay, bàn chân, có thể kèm vàng da.
• Đái tháo đường: khô da, nhiễm nấm vùng nếp gấp, ngứa vùng sinh dục.
• Bệnh tuyến giáp, thiếu sắt và hiếm hơn là bệnh máu ác tính.

Ngứa toàn thân mà da gần như bình thường cần được làm xét nghiệm phù hợp; chi tiết có trong bài ngứa toàn thân không nổi mẩn. Ngoài ra, ghẻ dễ bùng phát ở nhà dưỡng lão; người già có thể ít ngứa nhưng da dày, đóng vảy (ghẻ vảy), rất dễ lây cho người chăm sóc.

Bọng nước dạng pemphigus: khi ngứa là dấu hiệu sớm

Bọng nước dạng pemphigus (pemphigoid bọng nước) là bệnh da tự miễn, gặp chủ yếu ở người trên 60–70 tuổi. Hệ miễn dịch tấn công vào vùng nối giữa thượng bì và trung bì, tạo nên những bọng nước căng, chắc trên nền da đỏ.

Điểm quan trọng: trước khi nổi bọng nước, nhiều người bệnh trải qua giai đoạn ngứa dữ dội kéo dài hàng tuần đến hàng tháng, có thể chỉ kèm mảng đỏ giống mề đay hoặc chàm. Ở giai đoạn này bệnh rất dễ bị nhầm, đặc biệt khi người bệnh tự bôi thuốc.

• Bệnh hay gặp hơn ở người có bệnh thần kinh như sa sút trí tuệ, Parkinson, đột quỵ cũ.
• Một số thuốc, trong đó có nhóm thuốc điều trị đái tháo đường ức chế DPP-4 (nhóm “gliptin”, rõ nhất với vildagliptin và linagliptin trong các nghiên cứu), được ghi nhận làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Người đang dùng thuốc này không tự ngừng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ điều trị đái tháo đường.
• Chẩn đoán cần sinh thiết da và xét nghiệm miễn dịch.

Điều trị do bác sĩ chuyên khoa quyết định, thường dùng thuốc bôi hoặc thuốc toàn thân điều hoà miễn dịch, kèm theo dõi sát vì người cao tuổi có nhiều bệnh nền. Người lớn tuổi ngứa dai dẳng, nhất là có mảng đỏ hoặc bọng nước, nên đi khám da liễu sớm.

Chăm sóc và dưỡng ẩm đúng cách cho người cao tuổi

1. Tắm nước ấm, không nóng, thời gian ngắn; không cần tắm xà phòng toàn thân mỗi ngày, chỉ cần ở vùng nách, bẹn, bàn chân.
2. Chọn sữa tắm dịu nhẹ, không mùi, ít tạo bọt; tránh xà phòng diệt khuẩn, xà phòng cục mạnh.
3. Thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm, không chà xát.
4. Thoa kem dưỡng ẩm ngay sau tắm, ưu tiên dạng kem đặc hoặc mỡ, không hương liệu; thoa lại ít nhất một lần nữa trong ngày, đặc biệt cẳng chân, lưng. Người thân có thể giúp thoa vùng lưng khó với tới.
5. Giữ không khí trong phòng không quá khô, tránh ngồi gần quạt sưởi, máy lạnh thổi thẳng.
6. Cắt ngắn móng tay, mặc đồ cotton mềm, rộng.
7. Uống đủ nước theo khuyến cáo của bác sĩ điều trị bệnh nền (người bệnh tim, thận có thể cần hạn chế dịch).

Lưu ý khi dùng thuốc: thuốc kháng histamin thế hệ cũ gây buồn ngủ có thể gây lú lẫn, táo bón, bí tiểu, tăng nguy cơ té ngã ở người cao tuổi; không nên tự dùng. Corticoid bôi kéo dài dễ làm mỏng da vốn đã mỏng. Thêm các mẹo an toàn xem bài cách giảm ngứa da tại nhà.

Khi nào nên đưa người lớn tuổi đi khám?

• Ngứa kéo dài trên 2 tuần dù đã dưỡng ẩm đều.
• Có mảng đỏ, sẩn phù hoặc bọng nước, nhất là bọng nước căng.
• Ngứa kèm sụt cân, mệt mỏi, vàng da, phù, tiểu ít.
• Người chăm sóc hoặc người cùng phòng cũng ngứa.
• Da nứt chảy dịch, có mủ, sưng đau.
• Ngứa gây mất ngủ, cáu gắt, ảnh hưởng ăn uống.

Câu hỏi thường gặp

Người già ngứa có phải do “nóng gan”, “máu nóng”?

Đây không phải chẩn đoán y khoa. Nguyên nhân thường gặp nhất là khô da, kèm thuốc và bệnh mạn tính. Không nên tự uống thuốc “mát gan” thay cho khám bệnh.

Người cao tuổi có nên tắm hằng ngày?

Có thể tắm hằng ngày nếu nước ấm, thời gian ngắn, dùng sữa tắm dịu nhẹ ở vùng cần thiết và dưỡng ẩm ngay sau tắm.

Bọng nước dạng pemphigus có lây không?

Không. Đây là bệnh tự miễn, không lây qua tiếp xúc. Tuy nhiên bệnh cần điều trị và theo dõi lâu dài.

Đặt lịch khám cho người thân

Ngứa ở người lớn tuổi thường do nhiều nguyên nhân cùng lúc, cần thăm khám kỹ và xem xét toàn bộ thuốc đang dùng. Bác sĩ Trần Thịnh, nguyên Trưởng khoa lâm sàng BV Da Liễu TP.HCM, trực tiếp thăm khám và lập kế hoạch chăm sóc phù hợp. Trường hợp gãi lâu ngày tạo nốt dày cứng, tham khảo trang điều trị sẩn cục. Đọc thêm bài tổng quan ngứa da kéo dài, hoặc đặt lịch khám cho người thân.

Tài liệu tham khảo

• DermNet – Asteatotic eczema; Bullous pemphigoid.
• Borradori L, et al. Updated S2K guidelines for the management of bullous pemphigoid initiated by the European Academy of Dermatology and Venereology (EADV). Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 2022;36(10):1689–1704.
• Venning VA, et al. British Association of Dermatologists’ guidelines for the management of bullous pemphigoid 2012. British Journal of Dermatology. 2012;167(6):1200–1214.
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh Da liễu, ban hành kèm Quyết định số 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015 (mục Bọng nước dạng pemphigus).