Ngứa da do căng thẳng là có thật: căng thẳng kích hoạt hệ thần kinh và miễn dịch ở da, làm giảm ngưỡng ngứa và khiến các bệnh như viêm da cơ địa, mề đay, sẩn cục bùng lên. Tuy vậy, chỉ một số ít trường hợp ngứa có nguồn gốc chủ yếu từ tâm lý, và chẩn đoán này chỉ được đặt ra sau khi bác sĩ đã loại trừ nguyên nhân thực thể. Kết hợp điều trị da với các kỹ thuật giảm căng thẳng thường mang lại hiệu quả tốt hơn.

Tâm lý là một mảnh ghép trong bức tranh nhiều nguyên nhân của ngứa kéo dài, được tóm lược trong bài ngứa da kéo dài: nguyên nhân và khi nào cần đi khám. Bài này giải thích mối liên hệ giữa căng thẳng và làn da, cùng những gì bạn có thể làm.

Căng thẳng ảnh hưởng đến cảm giác ngứa ra sao?

Da và não có mối liên hệ chặt chẽ – các nhà khoa học gọi là “trục não – da”. Khi căng thẳng, cơ thể tiết ra các hormone và chất dẫn truyền thần kinh như cortisol, adrenaline cùng nhiều neuropeptide. Những chất này:

Hoạt hoá tế bào mast ở da, giải phóng histamin và các chất gây viêm, gây ngứa.
Làm suy yếu hàng rào da, da mất nước nhiều hơn, dễ kích ứng.
Làm hệ thần kinh nhạy cảm hơn: cùng một kích thích nhưng cảm giác ngứa mạnh hơn, khó chịu hơn.
Ảnh hưởng giấc ngủ, mà thiếu ngủ lại làm ngưỡng chịu đựng ngứa giảm thêm.

Vì vậy, nhiều người nhận thấy bệnh da của mình bùng lên vào mùa thi, khi áp lực công việc, biến cố gia đình hay mất ngủ kéo dài. Điều này không có nghĩa bệnh “do tưởng tượng” – căng thẳng là yếu tố làm nặng có cơ sở sinh học rõ ràng.

Vòng xoắn ngứa – gãi – lo âu

Ngứa mạn tính và tâm lý tác động qua lại theo một vòng xoắn:

Căng thẳng làm ngứa tăng.
Ngứa khiến gãi; gãi làm da tổn thương, viêm, càng ngứa hơn.
Ngứa kéo dài gây mất ngủ, cáu gắt, mất tập trung, ngại giao tiếp vì da xấu.
Những điều đó lại tạo thêm lo âu, buồn chán – và vòng xoắn tiếp tục.

Nhiều người gãi theo thói quen khi lo lắng, buồn chán, khi xem điện thoại hay lúc chuẩn bị ngủ, kể cả khi không thật sự ngứa. Gãi lâu ngày làm da dày lên thành mảng (lichen hoá) hoặc nhiều nốt cứng rất ngứa gọi là sẩn cục. Khi đã hình thành sẩn cục, bệnh cần được điều trị chuyên khoa; tham khảo trang điều trị sẩn cục để hiểu về phác đồ kiểm soát ngứa.

Phân biệt ngứa do tâm lý và nguyên nhân thực thể

Đây là bước quan trọng nhất. Nhiều bệnh thực thể có thể biểu hiện ngứa mà da trông gần như bình thường, như bệnh gan, thận, tuyến giáp, thiếu sắt, bệnh máu, ghẻ giai đoạn sớm hoặc tác dụng phụ của thuốc. Nếu vội kết luận “do stress”, những bệnh này có thể bị bỏ sót. Bài ngứa toàn thân không nổi mẩn trình bày các nguyên nhân bên trong cần kiểm tra.

Gợi ý ngứa có yếu tố tâm lý nổi trội	Gợi ý cần tìm nguyên nhân thực thể
Ngứa khởi phát hoặc nặng lên rõ rệt sau biến cố tâm lý	Sụt cân, sốt, đổ mồ hôi đêm, vàng da, nổi hạch
Ngứa tăng khi nghỉ ngơi, giảm khi bận rộn, vui vẻ	Nhiều người trong nhà cùng ngứa
Chỉ có vết gãi ở những vùng tay với tới, không có tổn thương ban đầu	Có sẩn phù, mụn nước, mảng đỏ, bọng nước, đường hang
Đi kèm lo âu, trầm cảm, mất ngủ, cảm giác thôi thúc phải gãi, cạy da	Đang dùng thuốc mới, có bệnh gan, thận, tuyến giáp, đái tháo đường

Bác sĩ sẽ khám toàn bộ da, hỏi kỹ bệnh sử, thuốc đang dùng và có thể chỉ định xét nghiệm máu cơ bản. Chỉ khi các kết quả không giải thích được triệu chứng và có dấu hiệu tâm lý phù hợp, ngứa mới được xem là có nguồn gốc tâm lý chủ yếu. Ngay cả khi đó, việc theo dõi định kỳ vẫn cần thiết.

Một số tình trạng cần đặc biệt lưu ý: thói quen cạy, nặn, cào da không kiểm soát được; hoặc niềm tin chắc chắn rằng có “côn trùng, ký sinh trùng bò dưới da” dù đã được khám và xét nghiệm nhiều lần không thấy. Những trường hợp này cần phối hợp giữa bác sĩ da liễu và chuyên khoa tâm thần.

Kỹ thuật giảm căng thẳng hỗ trợ kiểm soát ngứa

Các biện pháp sau có bằng chứng hỗ trợ trong ngứa mạn tính và bệnh da viêm, dùng song song với điều trị da:

Kỹ thuật đảo ngược thói quen: nhận biết thời điểm muốn gãi, thay bằng hành động khác như nắm chặt tay 30 giây, ấn nhẹ hoặc chườm mát vùng ngứa.
Hít thở chậm, thư giãn cơ: vài phút mỗi lần khi cơn ngứa hoặc lo âu đến, và trước khi ngủ.
Chánh niệm (mindfulness): quan sát cảm giác ngứa mà không phản ứng ngay, giúp giảm cảm giác thôi thúc.
Vận động đều đặn: đi bộ, yoga, bơi (tránh nước quá lạnh hoặc nhiều chlorine nếu da nhạy cảm), giúp giảm căng thẳng và cải thiện giấc ngủ.
Ngủ đủ và đều giờ: xem thêm mẹo trong bài ngứa về đêm.
Ghi nhật ký: ghi lại mức ngứa cùng sự kiện trong ngày để nhận ra yếu tố khởi phát.
Chăm sóc da nền tảng: dưỡng ẩm, tắm đúng cách – da khoẻ hơn thì ít “phản ứng” với căng thẳng hơn.

Khi nào cần phối hợp hỗ trợ tâm lý?

Bạn nên trao đổi với bác sĩ về việc gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần khi:

Lo âu, buồn chán kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với mọi việc.
Mất ngủ kéo dài, ảnh hưởng công việc, học tập.
Không kiểm soát được việc gãi, cạy, nặn da dù đã cố gắng.
Tin chắc có ký sinh trùng trên da dù đã được khám nhiều lần không phát hiện.
Có ý nghĩ tự làm hại bản thân – hãy tìm trợ giúp y tế ngay.

Liệu pháp nhận thức – hành vi là phương pháp được nghiên cứu nhiều trong ngứa mạn tính. Một số thuốc tác động lên hệ thần kinh cũng có thể được bác sĩ chỉ định cho ngứa mạn tính khó trị; việc dùng thuốc cần khám và theo dõi, không tự mua.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Ngứa kéo dài trên 2 tuần dù đã chăm sóc da và nghỉ ngơi.
Ngứa kèm sụt cân, sốt, vàng da, mệt mỏi, nổi hạch.
Xuất hiện nốt cứng, mảng da dày, trầy xước nhiễm trùng.
Nhiều người trong nhà cùng ngứa.
Ngứa làm mất ngủ, ảnh hưởng tâm trạng và chất lượng sống.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết ngứa của mình là do stress?

Bạn có thể nhận thấy ngứa tăng khi căng thẳng, nhưng không nên tự kết luận. Căng thẳng thường là yếu tố làm nặng hơn là nguyên nhân duy nhất; cần khám để loại trừ bệnh da và bệnh toàn thân.

Ngứa do căng thẳng có tự hết không?

Ngứa có thể giảm khi căng thẳng giảm, nhưng nếu đã hình thành vòng xoắn ngứa – gãi hoặc da dày, sẩn cục thì cần điều trị da song song.

Uống thuốc an thần có giúp hết ngứa?

Không nên tự dùng thuốc an thần, thuốc ngủ. Một số thuốc tác động thần kinh được dùng trong ngứa mạn tính nhưng phải do bác sĩ chỉ định và theo dõi.

Đặt lịch khám để được đánh giá toàn diện

Ngứa liên quan căng thẳng cần cách tiếp cận cả “da” lẫn “tâm”. Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, loại trừ nguyên nhân thực thể, điều trị tổn thương da và tư vấn phối hợp hỗ trợ tâm lý khi cần. Đọc thêm bài tổng quan nguyên nhân ngứa da kéo dài, hoặc đặt lịch khám để được tư vấn trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

Weisshaar E, Szepietowski JC, Dalgard FJ, et al. European S2k guideline on chronic pruritus (EDF/EADV). Acta Dermato-Venereologica. 2019;99(5):469–506.
Misery L, Dutray S, Chastaing M, et al. Psychogenic itch. Translational Psychiatry. 2018;8:52.
DermNet – Delusions of parasitosis.