Bệnh ghẻ là bệnh da lây do cái ghẻ (Sarcoptes scabiei) đào hang dưới da, gây ngứa dữ dội về đêm và sẩn, mụn nước ở kẽ ngón tay, cổ tay, nách, quanh rốn, vùng sinh dục. Ghẻ điều trị được bằng thuốc diệt ghẻ theo chỉ định, nhưng phải điều trị cùng lúc cho người bệnh và mọi người tiếp xúc gần, kèm giặt giũ đồ dùng, nếu không rất dễ tái nhiễm.

Ghẻ là một trong những nguyên nhân ngứa kéo dài hay bị bỏ sót nhất. Bài viết này thuộc chuỗi bài về ngứa da kéo dài và các nguyên nhân thường gặp, tập trung vào cách nhận biết và xử trí ghẻ cho cả gia đình.

Bệnh ghẻ là gì, lây như thế nào?

Cái ghẻ cái đào đường hang trong lớp sừng của da, đẻ trứng tại đó. Ngứa chủ yếu do phản ứng dị ứng của cơ thể với cái ghẻ, trứng và chất thải của chúng. Vì vậy, ở người mắc lần đầu, ngứa thường chỉ xuất hiện sau vài tuần kể từ khi bị lây; ở người từng mắc, triệu chứng có thể xuất hiện chỉ sau vài ngày.

Đường lây chính: tiếp xúc da kề da kéo dài – ngủ chung giường, ôm ấp, chăm sóc trẻ, quan hệ tình dục.
Ít gặp hơn: qua chăn màn, quần áo, khăn tắm dùng chung; cái ghẻ thường chỉ sống được vài ngày khi rời khỏi da người.
Môi trường dễ bùng phát: nhà đông người, ký túc xá, trại giam, nhà dưỡng lão, nhà trẻ.

Bắt tay thoáng qua thường không đủ để lây. Ghẻ cũng không phải dấu hiệu “ở bẩn” – bất kỳ ai cũng có thể mắc nếu tiếp xúc gần với người bệnh.

Dấu hiệu nhận biết và vị trí hay gặp

Ngứa dữ dội, tăng về đêm, thường nhiều người trong nhà cùng ngứa.
Đường hang: đường mảnh, ngoằn ngoèo, màu xám hoặc trắng, dài vài milimét, đầu có thể có mụn nước nhỏ.
Sẩn, mụn nước rải rác, kèm vết gãi.
Sẩn cục ghẻ: nốt đỏ nâu, chắc, hay ở bìu, dương vật, nách; có thể ngứa kéo dài sau điều trị.

Đối tượng	Vị trí hay gặp
Người lớn	Kẽ ngón tay, cổ tay, khuỷu tay, nách, quanh rốn, thắt lưng, mông, đùi trong; quầng vú ở nữ; dương vật, bìu ở nam
Trẻ nhỏ, nhũ nhi	Thêm lòng bàn tay, lòng bàn chân, da đầu, mặt, cổ; có thể có mụn mủ
Người cao tuổi, suy giảm miễn dịch	Có thể ít ngứa nhưng da dày, đóng vảy rộng (ghẻ vảy)

Ghẻ vảy (ghẻ Na Uy) là thể nặng gặp ở người suy giảm miễn dịch, người cao tuổi nằm lâu, người có bệnh thần kinh. Da có lớp vảy dày chứa rất nhiều cái ghẻ, lây rất mạnh và thường gây bùng phát trong cơ sở chăm sóc. Thể này cần được bác sĩ điều trị tích cực, đôi khi phối hợp nhiều thuốc.

Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu dựa vào thăm khám; có thể dùng kính soi da hoặc cạo tổn thương soi dưới kính hiển vi để tìm cái ghẻ, trứng. Kết quả soi âm tính chưa loại trừ hoàn toàn bệnh nếu biểu hiện lâm sàng điển hình.

Vì sao ghẻ dễ bị nhầm với chàm?

Ghẻ và chàm đều ngứa, có sẩn, mụn nước, vết gãi và da chàm hoá. Nhiều người bệnh được bôi corticoid vì nghĩ là chàm hoặc dị ứng. Corticoid làm giảm viêm, bớt ngứa tạm thời, nhưng ức chế phản ứng miễn dịch tại chỗ khiến cái ghẻ sinh sôi nhiều hơn, tổn thương lan rộng, biến đổi hình ảnh – gọi là “ghẻ ẩn danh”. Tình trạng này làm chậm chẩn đoán và tăng nguy cơ lây cho người xung quanh. Đọc thêm về rủi ro này trong bài tác hại của tự bôi corticoid kéo dài.

Những gợi ý nên nghĩ đến ghẻ thay vì chàm: ngứa xuất hiện gần đây ở người trước giờ không bị chàm; người sống cùng cũng ngứa; tổn thương ở kẽ ngón tay, vùng sinh dục; đã bôi thuốc chàm mà không đỡ hoặc nặng hơn.

Nguyên tắc điều trị cho người bệnh và người sống cùng

Điều trị ghẻ cần chẩn đoán đúng và thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế (Quyết định 75/QĐ-BYT năm 2015) và CDC Hoa Kỳ, các thuốc thường dùng gồm:

Thuốc bôi diệt ghẻ như permethrin, benzyl benzoat, DEP (diethyl phthalate), mỡ lưu huỳnh. Thuốc thường được thoa khắp người từ cổ xuống, kể cả kẽ ngón, dưới móng, vùng sinh dục; trẻ nhỏ và người cao tuổi có thể cần thoa cả da đầu, mặt theo hướng dẫn. Số lần bôi và việc nhắc lại (thường sau khoảng một tuần) tuỳ loại thuốc và do bác sĩ hướng dẫn.
Thuốc uống ivermectin trong một số trường hợp như ghẻ vảy, ghẻ không đáp ứng thuốc bôi, bùng phát tập thể hoặc người nhiễm HIV. Bộ Y tế chống chỉ định ivermectin cho phụ nữ có thai và trẻ dưới 5 tuổi; CDC lưu ý độ an toàn chưa được xác lập ở trẻ dưới 15 kg.

Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ dưới 2 tháng tuổi cần bác sĩ lựa chọn thuốc phù hợp (hướng dẫn Bộ Y tế ưu tiên mỡ lưu huỳnh cho các nhóm này); không tự mua thuốc theo kinh nghiệm người khác. Không bôi thuốc diệt ghẻ lên vùng da trầy loét nhiều mà chưa hỏi ý kiến bác sĩ.

Điều trị người tiếp xúc gần: tất cả người sống cùng nhà, bạn tình, người chăm sóc trực tiếp nên được điều trị cùng thời điểm, kể cả khi chưa ngứa, vì có thể đang trong giai đoạn ủ bệnh. Vì ghẻ có thể lây qua quan hệ tình dục, người trưởng thành có thể được bác sĩ tư vấn kiểm tra thêm các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Ngứa sau điều trị: ngứa có thể còn kéo dài vài tuần sau khi cái ghẻ đã chết, do phản ứng dị ứng chưa hết. Điều này không nhất thiết là điều trị thất bại. Bác sĩ có thể kê thêm thuốc giảm ngứa, dưỡng ẩm. Tuy nhiên, nếu xuất hiện đường hang hoặc sẩn mới thì cần tái khám.

Vệ sinh đồ dùng, chăn màn để tránh tái nhiễm

Giặt quần áo, chăn, ga, gối, khăn đã dùng trong khoảng 3 ngày trước điều trị bằng nước nóng, phơi nắng hoặc sấy khô ở nhiệt độ cao, có thể là ủi kỹ.
Đồ không giặt được (gối bông, thú nhồi bông, giày) cho vào túi ni lông buộc kín ít nhất 72 giờ.
Hút bụi nệm, ghế sofa, thảm; không cần phun thuốc diệt côn trùng khắp nhà.
Thay quần áo, ga giường sạch sau mỗi lần bôi thuốc theo hướng dẫn.
Thông báo cho nhà trẻ, trường học, nơi làm việc nếu có người tiếp xúc gần để cùng kiểm tra.

Khi nào nên đi khám?

Ngứa dữ dội về đêm, đặc biệt khi nhiều người trong nhà cùng ngứa.
Sẩn, mụn nước ở kẽ ngón tay, cổ tay, vùng sinh dục.
Trẻ nhỏ quấy khóc, ngứa, có tổn thương ở lòng bàn tay, bàn chân.
Da dày, đóng vảy lan rộng ở người cao tuổi hoặc suy giảm miễn dịch.
Mụn mủ, sưng đỏ, đau, sốt – dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát.
Đã điều trị nhưng sau vài tuần vẫn xuất hiện tổn thương mới.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh ghẻ có tự khỏi không?

Thông thường không. Cái ghẻ tiếp tục sinh sản trên da nếu không được điều trị, bệnh kéo dài và lây cho người xung quanh.

Tắm lá, tắm nước muối có chữa được ghẻ không?

Không có bằng chứng tắm lá hay nước muối diệt được cái ghẻ. Các cách này còn có thể gây kích ứng, viêm da, làm chậm điều trị đúng.

Sau điều trị bao lâu thì hết ngứa?

Ngứa thường giảm dần trong vài tuần. Nếu ngứa tăng hoặc có tổn thương mới, cần tái khám để đánh giá tái nhiễm hoặc chẩn đoán khác.

Thú cưng có lây ghẻ cho người không?

Ghẻ ở chó mèo do loài khác gây ra; có thể gây ngứa tạm thời ở người nhưng thường không tồn tại lâu trên da người. Thú cưng cần được bác sĩ thú y điều trị.

Đặt lịch khám khi nghi ngờ ghẻ

Ghẻ dễ chẩn đoán nhầm và dễ lây trong gia đình. Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, soi tìm cái ghẻ khi cần và hướng dẫn điều trị cho cả người bệnh lẫn người sống cùng. Trường hợp ngứa đã kéo dài và gãi nhiều tạo thành nốt dày cứng, bác sĩ sẽ đánh giá thêm; xem trang điều trị sẩn cục. Xem thêm các nguyên nhân khác ở bài ngứa da kéo dài, hoặc đặt lịch khám để được tư vấn.

Tài liệu tham khảo

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Clinical Care of Scabies; Scabies: prevention and control.
World Health Organization (WHO) – Scabies fact sheet.
American Academy of Dermatology (AAD) – Scabies: diagnosis and treatment.
Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh Da liễu, ban hành kèm Quyết định số 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015 (mục Bệnh ghẻ).