Mề đay mạn tính: nguyên nhân, dấu hiệu nguy hiểm và hướng điều trị

Mề đay mạn tính là tình trạng sẩn phù ngứa (có hoặc không kèm phù mạch) tái đi tái lại gần như hằng ngày hoặc nhiều lần mỗi tuần, kéo dài trên 6 tuần. Phần lớn trường hợp không tìm thấy tác nhân bên ngoài cụ thể và liên quan đến cơ chế miễn dịch bên trong cơ thể. Bệnh thường kiểm soát được bằng thuốc kháng histamin thế hệ mới theo phác đồ bậc thang; trường hợp kèm sưng môi, lưỡi, khó thở cần đi cấp cứu ngay.

Mề đay là một trong những nguyên nhân ngứa kéo dài thường gặp. Bạn có thể xem bức tranh tổng thể trong bài ngứa da kéo dài: nguyên nhân thường gặp và khi nào cần đi khám; bài này đi sâu vào riêng mề đay mạn tính.

Mề đay cấp và mạn tính khác nhau thế nào?

Mề đay (nổi mề đay, mày đay) là những sẩn phù màu hồng hoặc trắng, gờ cao, ngứa, có kích thước từ vài milimét đến từng mảng lớn. Mỗi sẩn phù thường tự lặn trong vòng 24 giờ không để lại dấu vết, nhưng chỗ khác lại nổi lên. Một số người có thêm phù mạch: sưng sâu ở môi, mí mắt, bàn tay, bàn chân, kéo dài một đến ba ngày.

Nguyên nhân và yếu tố khởi phát

Y văn hiện nay chia mề đay mạn tính thành hai nhóm chính:

Mề đay mạn tính tự phát

Sẩn phù xuất hiện không do một kích thích cụ thể. Ở nhiều người bệnh, cơ thể tạo ra tự kháng thể hoạt hoá tế bào mast – loại tế bào giải phóng histamin gây ngứa và sưng. Mề đay mạn tính tự phát có liên quan với bệnh tuyến giáp tự miễn ở một số người.

Mề đay mạn tính cảm ứng

Sẩn phù nổi lên khi có một kích thích vật lý lặp lại:

• Chứng da vẽ nổi: gãi, cào, cọ xát tạo thành vệt sẩn phù theo đường gãi.
• Mề đay do lạnh: khi tiếp xúc nước lạnh, gió lạnh; cần thận trọng khi bơi.
• Mề đay do nóng, mồ hôi (mề đay cholinergic): sẩn nhỏ li ti khi vận động, tắm nóng, căng thẳng.
• Mề đay do áp lực: sưng ở vùng bị đè ép lâu như dây lưng, quai túi, lòng bàn chân.
• Mề đay do ánh nắng, do nước – ít gặp hơn.

Một người có thể có cả hai dạng. Các yếu tố có thể làm bệnh bùng lên gồm: thuốc giảm đau chống viêm không steroid (như aspirin, ibuprofen), rượu bia, căng thẳng, nhiễm trùng, mệt mỏi, mặc đồ bó sát. Thuốc huyết áp nhóm ức chế men chuyển có thể gây phù mạch, đôi khi không kèm sẩn phù.

Với mề đay mạn tính tự phát, việc làm quá nhiều xét nghiệm dị ứng thức ăn thường không giúp ích và có thể dẫn đến kiêng khem không cần thiết. Hướng dẫn quốc tế chỉ khuyến cáo một số xét nghiệm cơ bản như công thức máu, chỉ số viêm (CRP hoặc tốc độ máu lắng), có thể kèm IgE toàn phần và kháng thể kháng tuyến giáp (anti-TPO), rồi bổ sung tuỳ theo bệnh sử.

Dấu hiệu cần đi cấp cứu

Hãy gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay nếu mề đay đi kèm:

• Sưng môi, lưỡi, họng; khàn giọng, khó nuốt.
• Khó thở, thở rít, tức ngực.
• Chóng mặt, choáng, ngất, tim đập nhanh, tụt huyết áp.
• Đau bụng dữ dội, nôn nhiều.
• Xuất hiện ngay sau khi dùng thuốc, ăn thức ăn lạ hoặc bị ong đốt.

Đây có thể là sốc phản vệ, cần xử trí cấp cứu. Người từng có phản ứng nặng cần được bác sĩ tư vấn kế hoạch dự phòng.

Các hướng điều trị theo y văn

Mục tiêu điều trị là kiểm soát hoàn toàn triệu chứng cho đến khi bệnh tự thuyên giảm. Hướng dẫn quốc tế về mề đay khuyến cáo phác đồ theo bậc:

1. Kháng histamin H1 thế hệ mới (không hoặc ít gây buồn ngủ) dùng đều đặn hằng ngày, không chỉ uống khi nổi. Đây là lựa chọn nền tảng.
2. Nếu chưa kiểm soát, bác sĩ có thể tăng liều kháng histamin trong giới hạn được hướng dẫn cho phép. Không tự tăng liều hoặc phối hợp nhiều loại.
3. Khi vẫn chưa đáp ứng, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc thêm thuốc sinh học omalizumab (kháng IgE); nếu vẫn chưa kiểm soát, bước tiếp theo trong hướng dẫn là thuốc ức chế miễn dịch ciclosporin, cần theo dõi huyết áp và chức năng thận. Một số thuốc mới đã và đang được bổ sung vào phác đồ ở các nước.

Corticoid đường uống chỉ dùng ngắn ngày cho đợt bùng phát nặng theo chỉ định; không dùng kéo dài vì nhiều tác dụng phụ. Kháng histamin thế hệ cũ gây buồn ngủ không còn được ưu tiên. Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em và người bệnh gan, thận cần bác sĩ chọn thuốc phù hợp.

Sống chung với mề đay mạn tính

• Dùng thuốc đều theo hướng dẫn, kể cả những ngày không nổi; tái khám để điều chỉnh, giảm dần khi bệnh ổn.
• Ghi nhật ký mề đay: thời điểm, mức độ, yếu tố liên quan (thuốc, rượu, nhiệt độ, áp lực, căng thẳng). Có thể chụp ảnh sẩn phù để bác sĩ xem.
• Tránh yếu tố khởi phát đã biết; hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc giảm đau chống viêm.
• Không kiêng ăn quá mức khi chưa có bằng chứng liên quan.
• Chăm sóc da: mặc đồ rộng, tắm nước mát, tránh gãi chà xát; xem thêm bài cách giảm ngứa da tại nhà.
• Quản lý căng thẳng và ngủ đủ – căng thẳng là yếu tố làm nặng hay gặp; tham khảo bài ngứa da do căng thẳng.

Khi nào nên đi khám?

• Mề đay tái đi tái lại trên 6 tuần, hoặc ảnh hưởng giấc ngủ, công việc.
• Sẩn phù tồn tại trên 24 giờ tại một chỗ, để lại vết thâm hoặc bầm, kèm đau rát, sốt, đau khớp – cần loại trừ viêm mạch mề đay.
• Phù mạch tái diễn, nhất là không kèm sẩn phù.
• Đang dùng kháng histamin mà không kiểm soát được.
• Có bất kỳ dấu hiệu cấp cứu nêu trên: đi cấp cứu ngay.

Câu hỏi thường gặp

Mề đay mạn tính có lây không?

Không. Mề đay là phản ứng của chính cơ thể, không lây qua tiếp xúc.

Mề đay mạn tính có chữa khỏi được không?

Phần lớn trường hợp mề đay mạn tính tự phát thuyên giảm dần theo thời gian, thường sau vài tháng đến vài năm. Trong thời gian đó, điều trị đúng giúp kiểm soát triệu chứng và sinh hoạt bình thường.

Uống kháng histamin lâu dài có hại không?

Kháng histamin thế hệ mới được dùng dài hạn khá an toàn theo hướng dẫn của bác sĩ. Bác sĩ sẽ điều chỉnh liều và giảm dần khi bệnh ổn định.

Có cần kiêng hải sản, thịt bò?

Với mề đay mạn tính, thức ăn hiếm khi là nguyên nhân. Chỉ nên tránh thực phẩm mà bạn thấy rõ ràng làm bệnh nặng lên, sau khi trao đổi với bác sĩ.

Đặt lịch khám mề đay mạn tính

Mề đay kéo dài gây mệt mỏi và lo lắng, nhưng phần lớn có thể kiểm soát được khi điều trị đúng phác đồ. Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp thăm khám, đánh giá thể bệnh, chỉ định xét nghiệm cần thiết và theo dõi điều chỉnh thuốc. Tìm hiểu thêm các nguyên nhân khác trong bài ngứa da kéo dài, hoặc đặt lịch khám để được tư vấn trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

• Zuberbier T, et al. The international EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI guideline for the definition, classification, diagnosis, and management of urticaria. Allergy. 2022;77(3):734–766 (công bố trực tuyến 2021, đồng thuận 12/2020).
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh Da liễu, ban hành kèm Quyết định số 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015 (mục Bệnh mày đay).
• DermNet – Chronic spontaneous urticaria; Inducible urticaria.
• NHS – Hives (urticaria); Anaphylaxis.