U bã đậu (tên y khoa là nang biểu bì) hay tái phát vì bên trong khối u có một lớp vỏ nang liên tục sản xuất chất sừng; nặn chỉ lấy được phần chất bên trong, còn vỏ nang vẫn ở lại và tiếp tục tạo chất mới. Vì vậy không nên tự nặn u bã đậu: nặn vừa không giải quyết được gốc, vừa dễ làm vỡ nang gây viêm, áp xe và để lại sẹo. Cách giúp giảm nguy cơ tái phát rõ hơn là tiểu phẫu cắt trọn nang khi nang không viêm.

Bài viết này tập trung vào câu hỏi “vì sao tái phát” và “có nên nặn”, bổ sung cho phần tổng quan trong bài các loại u lành tính trên da.

U bã đậu là gì, khác u mỡ thế nào?

Nang biểu bì là một túi kín nằm trong lớp bì hoặc dưới da, thành túi được lót bởi tế bào giống lớp thượng bì. Các tế bào này liên tục bong ra chất sừng (keratin) và dồn lại trong lòng nang, tạo thành chất màu trắng đục hoặc vàng nhạt, sệt như bã đậu, có mùi hôi đặc trưng. Tên gọi dân gian “u bã đậu” hay “u tuyến bã” thực ra chưa chính xác, vì chất bên trong chủ yếu là chất sừng chứ không phải chất bã nhờn.

Nang biểu bì thường gặp ở mặt, sau tai, cổ, ngực, lưng. Khối tròn, chắc, di động dưới da, kích thước từ vài milimét đến vài centimét, đôi khi có một lỗ nhỏ màu đen ở đỉnh (lỗ nang).

Đặc điểm	U bã đậu (nang biểu bì)	U mỡ (lipoma)
Bản chất	Túi kín chứa chất sừng	Khối mô mỡ lành tính
Độ chắc	Chắc, căng	Mềm, nhão như cục bột
Liên quan với da	Dính vào da phía trên, có thể có lỗ nang ở đỉnh	Nằm dưới da, da phía trên bình thường
Viêm, vỡ mủ	Hay gặp	Hiếm
Chất bên trong khi rạch	Chất trắng đục, sệt, mùi hôi	Mô mỡ vàng

Nếu khối của bạn mềm, không có lỗ ở đỉnh và chưa từng sưng viêm, nhiều khả năng đó là u mỡ; bạn có thể đọc thêm bài u mỡ dưới da có nguy hiểm không. Dù vậy, chỉ khám trực tiếp, đôi khi kèm siêu âm, mới phân biệt chắc chắn được.

Vì sao nang hay viêm và tái phát?

Có hai cơ chế chính giải thích vì sao u bã đậu “lúc xẹp lúc sưng” và hay mọc lại:

Vỏ nang còn nguyên thì nang còn hoạt động. Lớp lót bên trong vỏ nang giống như một mảnh da lộn ngược, liên tục tạo chất sừng. Khi chất bên trong được nặn ra hoặc tự chảy ra, nang xẹp tạm thời rồi lại đầy dần.
Vỡ nang gây phản ứng viêm mạnh. Khi bị nặn, đè ép hoặc chấn thương, vỏ nang có thể rách và chất sừng tràn vào mô xung quanh. Cơ thể phản ứng với chất sừng như với dị vật, gây sưng, nóng, đỏ, đau. Phản ứng này không phải lúc nào cũng do vi khuẩn, nhưng nang viêm cũng có thể bội nhiễm và hình thành áp xe.

Sau mỗi đợt viêm, vỏ nang thường dính chặt hơn vào mô xung quanh và có thể hình thành mô xơ. Điều này khiến lần tiểu phẫu sau khó bóc tách trọn hơn, vết mổ có thể dài hơn và nguy cơ còn sót vỏ nang cũng cao hơn. Đây là lý do bác sĩ thường khuyên xử lý nang khi nang đang “yên”, thay vì đợi viêm nhiều lần.

Dấu hiệu nang đang viêm, áp xe

Nang biểu bì đang viêm thường có các biểu hiện sau:

Khối to lên nhanh trong vài ngày, da phía trên đỏ, căng bóng.
Đau nhức, đau tăng khi chạm hoặc khi nằm đè lên.
Sờ thấy nóng; có thể thấy điểm mềm lùng nhùng (gợi ý đã tụ mủ).
Vỡ ra chảy mủ lẫn chất bã có mùi hôi.

Cần đi khám sớm nếu vùng đỏ lan rộng ra xung quanh, sốt, ớn lạnh, nang ở vùng mặt gần mắt, mũi hoặc khi bạn có bệnh nền như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch. Ở giai đoạn viêm, bác sĩ có thể chích rạch tháo mủ, kê thuốc khi cần và hẹn cắt nang sau khi tình trạng viêm đã ổn định.

Có nên tự nặn u bã đậu?

Câu trả lời là không. Tự nặn có thể làm bạn thấy khối nhỏ đi ngay, nhưng gây ra nhiều vấn đề:

Không lấy được vỏ nang, nên nang sẽ đầy lại sau vài tuần đến vài tháng.
Dễ làm vỡ vỏ nang vào mô xung quanh, gây đợt viêm đau, sưng to hơn trước.
Nguy cơ nhiễm trùng, áp xe, nhất là khi dùng kim, dao lam không vô khuẩn.
Sẹo và xơ dính, khiến tiểu phẫu sau này khó khăn hơn và sẹo có thể lớn hơn.
Bỏ sót chẩn đoán: không phải mọi khối dưới da có lỗ ở đỉnh đều là nang biểu bì; một số tổn thương khác cần được bác sĩ đánh giá.

Khi nang đang yên, bạn chỉ cần giữ vùng da sạch, tránh cọ xát, không đè ép. Không nên đắp lá, bôi các loại thuốc “hút mủ” không rõ nguồn gốc. Nếu nang đang viêm, hãy đi khám thay vì cố nặn cho “ra hết”.

Tiểu phẫu cắt trọn nang: khi nào thực hiện?

Nang biểu bì lành tính nên không bắt buộc phải cắt nếu khối nhỏ, không gây phiền toái. Theo y văn, bác sĩ thường cân nhắc tiểu phẫu khi:

Nang viêm tái đi tái lại.
Nang to dần, gây vướng víu, ảnh hưởng thẩm mỹ, nhất là ở mặt, cổ.
Nang ở vị trí hay bị cọ xát, đè ép.
Chẩn đoán chưa chắc chắn, cần lấy mô làm giải phẫu bệnh.

Thời điểm phù hợp thường là khi nang không viêm. Với nang vừa viêm, bác sĩ thường điều trị viêm trước và hẹn cắt sau khi vùng da ổn định, vì mô đang viêm khiến việc bóc tách vỏ nang khó khăn và dễ còn sót.

Tiểu phẫu được thực hiện dưới gây tê tại chỗ. Bác sĩ rạch da phía trên nang, bóc tách và lấy trọn cả vỏ nang lẫn chất bên trong, sau đó khâu lại. Với một số nang nhỏ, có thể dùng kỹ thuật đường rạch nhỏ hơn tùy đánh giá. Mẫu mô có thể được gửi giải phẫu bệnh khi cần. Sau tiểu phẫu thường có sẹo đường khâu; độ rõ của sẹo tùy vị trí, kích thước nang, số lần viêm trước đó và cơ địa. Nếu sẹo lồi hoặc lõm, có thể tham khảo điều trị sẹo lồi, sẹo lõm.

Khi vỏ nang được lấy trọn, khả năng tái phát tại chỗ thấp hơn nhiều so với nặn hoặc chỉ rạch tháo dịch, nhưng vẫn có thể xảy ra, nhất là với nang đã viêm nhiều lần.

Khi nào nên đi khám?

Khối dưới da mới xuất hiện mà bạn chưa rõ là gì.
Nang sưng đỏ, đau, có mủ, kèm sốt hoặc vùng đỏ lan rộng.
Nang viêm tái phát nhiều lần, to dần hoặc ở vùng mặt.
Khối cứng, dính, không di động, to nhanh hoặc loét bề mặt.
Trẻ em có nhiều nang xuất hiện sớm ở nhiều vị trí.

Câu hỏi thường gặp

U bã đậu có tự hết không?

Nang biểu bì thường không tự mất. Nang có thể xẹp khi chất bên trong thoát ra, nhưng vỏ nang còn lại nên thường đầy trở lại sau một thời gian.

U bã đậu có chuyển thành ung thư không?

Nang biểu bì là tổn thương lành tính, chuyển thành ác tính rất hiếm gặp. Tuy vậy, khối thay đổi nhanh, cứng, loét cần được khám để loại trừ các bệnh lý khác.

Uống kháng sinh có làm hết u bã đậu không?

Không. Kháng sinh, nếu được bác sĩ chỉ định, chỉ nhằm xử lý tình trạng nhiễm trùng khi nang viêm; thuốc không loại bỏ được vỏ nang. Không nên tự mua kháng sinh để uống.

Cắt u bã đậu có cần nằm viện không?

Thông thường không. Đây là tiểu phẫu gây tê tại chỗ; sau đó bạn được hướng dẫn chăm sóc vết khâu và hẹn tái khám cắt chỉ, thời gian lành tùy vị trí.

Xem thêm cách phân biệt các khối, nốt lành tính khác trong bài u lành tính trên da. Nếu bạn có khối dưới da hay sưng viêm, hãy đặt lịch khám để Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp đánh giá và tư vấn hướng xử lý.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám và chẩn đoán trực tiếp của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo

StatPearls (NCBI Bookshelf) – Epidermoid Cyst.
DermNet – Epidermoid cyst.
NHS – Skin cyst.