Nốt ruồi bất thường: quy tắc ABCDE và cách tự kiểm tra da tại nhà
Nốt ruồi bất thường nhận biết qua quy tắc ABCDE và dấu hiệu vịt con xấu xí. Lưu ý u hắc tố ở lòng bàn chân, móng và cách tự kiểm tra da mỗi tháng.
Nốt ruồi bất thường là nốt có ít nhất một dấu hiệu theo quy tắc ABCDE: bất đối xứng, bờ không đều, nhiều màu, đường kính lớn (thường trên khoảng 6 mm) hoặc đang thay đổi. Ngoài ra, một nốt trông khác hẳn các nốt ruồi còn lại trên cơ thể (dấu hiệu “vịt con xấu xí”) cũng cần được khám. Những dấu hiệu này không khẳng định ung thư, nhưng là lý do để gặp bác sĩ da liễu sớm và soi da.
Bài viết hướng dẫn cách nhận diện nốt ruồi bất thường và tự kiểm tra da tại nhà mỗi tháng. Nếu bạn muốn xem nốt ruồi trong bức tranh chung với các nốt, u lành tính khác, hãy đọc bài các loại u lành tính trên da.
Nốt ruồi bình thường trông như thế nào?
Nốt ruồi là tập hợp lành tính của tế bào sắc tố (tế bào hắc tố). Hầu hết mọi người đều có nốt ruồi, xuất hiện nhiều trong thời thơ ấu và tuổi trẻ. Một nốt ruồi bình thường thường có các đặc điểm:
- Hình tròn hoặc bầu dục, hai nửa tương đối giống nhau.
- Bờ rõ, đều, phân biệt rõ với da xung quanh.
- Một màu đồng nhất: nâu nhạt, nâu sẫm, đen hoặc màu da.
- Phẳng hoặc gồ lên, đôi khi có lông mọc trên nốt.
- Ổn định trong nhiều năm; có thể nhạt màu hoặc gồ dần theo tuổi một cách từ từ, đồng đều.
Ở tuổi trưởng thành, đặc biệt sau khoảng 30–40 tuổi, nốt sắc tố mới mọc nên được chú ý hơn. Nhiều nốt nâu đen mới xuất hiện ở người trung niên là dày sừng da dầu chứ không phải nốt ruồi; cách phân biệt có trong bài dày sừng da dầu hay nốt ruồi.
Quy tắc ABCDE và dấu hiệu vịt con xấu xí
Quy tắc ABCDE được các tổ chức da liễu sử dụng rộng rãi để sàng lọc u hắc tố (melanoma), loại ung thư da có thể xuất phát từ nốt ruồi có sẵn hoặc xuất hiện như một nốt mới:
| Chữ cái | Ý nghĩa | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| A – Asymmetry | Bất đối xứng | Kẻ một đường qua giữa nốt, hai nửa không giống nhau |
| B – Border | Bờ | Bờ nham nhở, lồi lõm, mờ, loang ra da xung quanh |
| C – Color | Màu sắc | Nhiều màu trong một nốt: nâu, đen, đỏ, trắng, xanh xám |
| D – Diameter | Đường kính | Thường trên khoảng 6 mm, dù u hắc tố sớm có thể nhỏ hơn |
| E – Evolving | Thay đổi | Đổi kích thước, hình dạng, màu; ngứa, chảy máu, loét, đóng vảy |
Trong năm tiêu chí, E (thay đổi) thường được xem là quan trọng nhất. Một nốt đang thay đổi rõ trong vài tuần đến vài tháng cần được khám, kể cả khi nó nhỏ.
Dấu hiệu “vịt con xấu xí” bổ sung cho ABCDE: nốt ruồi của mỗi người thường “giống nhau” về hình dạng và màu sắc. Một nốt trông khác biệt hẳn so với các nốt còn lại, dù to hơn, nhỏ hơn, sẫm hơn hay nhạt hơn, đều đáng được bác sĩ xem.
Cũng cần lưu ý có những u hắc tố không theo quy tắc ABCDE, chẳng hạn thể nốt gồ cao, chắc, lớn nhanh, có thể màu hồng hoặc đỏ. Vì vậy, một nốt mới gồ cao, chắc và to nhanh trong vài tuần cũng là lý do đi khám sớm.
U hắc tố ở lòng bàn tay, bàn chân, móng ở người châu Á
Ở người châu Á và người có da sẫm màu, u hắc tố tương đối hay gặp ở vùng đầu chi: lòng bàn tay, lòng bàn chân và dưới móng. Đây là những vị trí ít tiếp xúc ánh nắng, nên người bệnh thường không để ý và dễ phát hiện muộn. Những dấu hiệu cần lưu ý:
- Vết thâm đen hoặc nâu ở lòng bàn chân, gót chân, lòng bàn tay mới xuất hiện hoặc lan rộng dần.
- Vết thâm ở bàn chân mà bạn nghĩ do giày cọ, va đập nhưng không mờ đi sau vài tuần.
- Vệt đen dọc móng mới xuất hiện ở người lớn, đặc biệt khi vệt rộng dần, màu không đều, hoặc sắc tố lan ra da quanh móng.
- Móng bị tách, biến dạng, chảy máu không rõ nguyên nhân, nhất là ở ngón cái tay hoặc ngón cái chân.
Tụ máu dưới móng sau va đập thường mọc dần ra theo móng, trong khi vệt sắc tố do tế bào hắc tố thường kéo dài từ gốc móng. Tuy nhiên, phân biệt bằng mắt thường không chắc chắn, nên vệt đen ở móng kéo dài cần được khám và soi da.
Hướng dẫn tự kiểm tra da mỗi tháng
Tự kiểm tra da giúp bạn phát hiện nốt mới hoặc nốt thay đổi sớm. Bạn có thể làm mỗi tháng một lần, khoảng 10–15 phút, ở nơi đủ ánh sáng:
- Chuẩn bị: một gương lớn, một gương cầm tay, ghế ngồi và điện thoại để chụp ảnh.
- Mặt, cổ, da đầu: dùng lược rẽ tóc từng đường hoặc nhờ người thân xem giúp da đầu.
- Thân trước và sau: soi gương lớn, dùng gương cầm tay để xem lưng, gáy, mông.
- Tay: mặt trước, mặt sau cánh tay, nách, lòng bàn tay, kẽ ngón và móng tay.
- Chân: ngồi xuống để xem đùi, cẳng chân, mu bàn chân, lòng bàn chân, gót, kẽ ngón và móng chân.
- Vùng sinh dục: dùng gương cầm tay để quan sát.
- Ghi lại: chụp ảnh các nốt đáng chú ý, đặt thước nhỏ bên cạnh để so sánh kích thước ở lần kiểm tra sau.
Khi tự kiểm tra, nếu thấy nốt nào có dấu hiệu ABCDE hoặc “khác lạ”, đừng tự tẩy hay đốt, vì nốt đã bị phá huỷ sẽ không còn mẫu để làm giải phẫu bệnh. Xem thêm vì sao trong bài có nên tẩy nốt ruồi.
Ai nên khám da định kỳ?
Không phải ai cũng cần khám da định kỳ, nhưng những người sau nên trao đổi với bác sĩ về lịch theo dõi phù hợp:
- Có rất nhiều nốt ruồi, hoặc nhiều nốt ruồi không điển hình (to, bờ không đều, màu không đồng nhất).
- Có nốt ruồi bẩm sinh kích thước lớn.
- Bố mẹ, anh chị em ruột từng bị u hắc tố.
- Bản thân từng bị ung thư da.
- Da sáng, dễ cháy nắng, từng cháy nắng nặng nhiều lần, hoặc làm việc ngoài trời lâu năm.
- Suy giảm miễn dịch, ví dụ sau ghép tạng hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
Khi khám, bác sĩ quan sát toàn thân, soi da (dermoscopy) các nốt cần chú ý và có thể chụp ảnh để so sánh qua các lần tái khám. Nốt nghi ngờ sẽ được cắt bỏ và làm giải phẫu bệnh.
Khi nào nên đi khám ngay?
- Nốt ruồi có một hoặc nhiều dấu hiệu ABCDE, đặc biệt là đang thay đổi.
- Nốt chảy máu, loét, đóng vảy không lành sau khoảng 3–4 tuần.
- Nốt mới gồ cao, chắc, to nhanh, dù có màu hồng hay đỏ.
- Vết thâm đen mới ở lòng bàn tay, bàn chân hoặc vệt đen dọc móng.
- Một nốt trông khác hẳn các nốt còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Nốt ruồi bất thường có phải là ung thư không?
Không nhất thiết. Nhiều nốt có dấu hiệu ABCDE vẫn là lành tính sau khi khám hoặc sinh thiết. Tuy vậy, chỉ bác sĩ mới đánh giá được, nên đừng tự kết luận.
Nốt ruồi có lông thì có an toàn hơn không?
Có lông mọc trên nốt không phải là dấu hiệu bảo đảm lành tính. Điều quan trọng vẫn là hình dạng, màu sắc và sự thay đổi của nốt.
Nốt ruồi ngứa có đáng lo không?
Ngứa thoáng qua thường không đáng lo, nhưng nốt ngứa kéo dài, kèm thay đổi kích thước, màu hoặc chảy máu thì nên đi khám.
Bao lâu nên tự kiểm tra da một lần?
Mỗi tháng một lần là phù hợp với đa số người. Người thuộc nhóm nguy cơ cao nên kết hợp thêm khám da theo lịch bác sĩ hẹn.
Tìm hiểu thêm các nốt, u lành tính dễ nhầm với nốt ruồi trong bài u lành tính trên da. Nếu bạn phát hiện nốt ruồi bất thường, hãy đặt lịch khám để Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp khám và soi da.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám và chẩn đoán trực tiếp của bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Dermatology (AAD) – Melanoma: signs and symptoms; How to perform a skin self-exam.
- Skin Cancer Foundation – The ABCDEs of melanoma; Acral lentiginous melanoma.
- DermNet – Acral lentiginous melanoma; Melanonychia.
- British Association of Dermatologists – Patient information leaflet: Moles.
