Mụn nấm (viêm nang lông do Malassezia): cách phân biệt với mụn trứng cá

Mụn nấm là cách gọi dân gian của viêm nang lông do nấm men Malassezia: nhiều nốt sẩn, mụn mủ nhỏ, đều nhau, thường ngứa, hay mọc ở trán, ngực, lưng và vai. Khác với mụn trứng cá, mụn nấm hầu như không có nhân mụn đầu đen, đầu trắng và có thể nặng hơn khi dùng kháng sinh. Điều trị cần thuốc kháng nấm theo chỉ định, nên phân biệt đúng ngay từ đầu là điều quan trọng.

Bài này tập trung vào cách nhận biết và xử trí mụn nấm. Các bệnh khác dễ nhầm với mụn và toàn bộ hướng điều trị mụn trứng cá được trình bày trong bài mụn trứng cá: nguyên nhân, phân loại mức độ và hướng điều trị.

Mụn nấm là gì?

Malassezia là nấm men sống bình thường trên da, nhất là vùng nhiều dầu. Trong điều kiện thuận lợi, nấm phát triển quá mức bên trong nang lông, gây phản ứng viêm và tạo thành các nốt giống mụn. Bệnh có tên y khoa là viêm nang lông do Malassezia (trước đây gọi là viêm nang lông do Pityrosporum). Bệnh không phải do vệ sinh kém và không lây theo kiểu bệnh truyền nhiễm thông thường.

Các yếu tố thuận lợi thường gặp:

• Khí hậu nóng ẩm, ra nhiều mồ hôi, mặc đồ bó, ít thoáng khí.
• Dùng kháng sinh uống hoặc bôi kéo dài – làm giảm vi khuẩn cạnh tranh với nấm.
• Dùng corticoid bôi hoặc uống, kể cả kem trộn có corticoid.
• Da dầu, dùng nhiều sản phẩm dưỡng dạng dầu.
• Suy giảm miễn dịch, đái tháo đường.

Dấu hiệu nhận biết mụn nấm

Hai bệnh có thể cùng tồn tại trên một người, ví dụ vừa có mụn trứng cá ở mặt vừa có mụn nấm ở ngực, lưng. Vì vậy bảng trên chỉ giúp bạn nghi ngờ, không thay được thăm khám.

Vì sao mụn nấm hay bị nhầm và điều trị sai?

Nhìn bằng mắt thường, mụn nấm rất giống mụn trứng cá thể mụn mủ. Nhiều người tự mua thuốc trị mụn chứa kháng sinh, hoặc được bôi kem có corticoid để “giảm viêm nhanh”. Kết quả thường gặp:

• Kháng sinh không tác động lên nấm, thậm chí tạo điều kiện cho nấm phát triển, khiến mụn lan rộng hơn.
• Corticoid làm da dịu tạm thời nhưng giảm sức đề kháng tại chỗ, mụn nấm bùng lại khi ngưng.
• Người bệnh nghĩ “mụn lì, không đáp ứng” và chuyển sang các sản phẩm mạnh hơn, gây kích ứng thêm.

Mụn nấm vùng lưng, ngực cũng dễ bị gộp chung với mụn lưng thông thường; bạn có thể đọc thêm cách phân biệt trong bài mụn lưng, mụn ngực. Nếu da đã từng bôi kem không rõ thành phần, xem bài mụn do kem trộn corticoid.

Bác sĩ chẩn đoán mụn nấm thế nào?

1. Hỏi bệnh: thời gian khởi phát, cảm giác ngứa, liên quan nóng ẩm, mồ hôi; thuốc kháng sinh, corticoid, kem trộn đã dùng.
2. Khám da: đánh giá hình thái, vị trí, sự đồng dạng của tổn thương, có hay không nhân mụn.
3. Soi tươi tìm nấm (KOH): lấy chất trong nốt mụn để soi dưới kính hiển vi, giúp phát hiện nhiều tế bào nấm men hình tròn, nảy chồi (khác với lang ben, thường không thấy sợi nấm). Đây là xét nghiệm đơn giản, cho kết quả nhanh; kết quả âm tính chưa loại trừ hoàn toàn bệnh.
4. Soi đèn Wood hoặc soi da có thể hỗ trợ trong một số trường hợp.
5. Sinh thiết hiếm khi cần, chỉ khi chẩn đoán chưa rõ hoặc không đáp ứng điều trị.

Hướng điều trị và phòng tái phát

Điều trị

• Thuốc kháng nấm bôi hoặc dạng gội, tắm (như nhóm azole, selenium sulfide): dùng cho vùng tổn thương theo hướng dẫn của bác sĩ, thường để thuốc lưu trên da vài phút rồi rửa.
• Thuốc kháng nấm uống (như itraconazole, fluconazole): cân nhắc khi tổn thương lan rộng hoặc đáp ứng kém với thuốc bôi; y văn ghi nhận đường uống thường cho đáp ứng tốt hơn chỉ dùng thuốc bôi. Đây là thuốc kê đơn, có tương tác với nhiều thuốc khác, cần thận trọng ở người có bệnh gan, bệnh tim; thường tránh dùng khi mang thai, cho con bú.
• Điều chỉnh thuốc đang dùng: bác sĩ cân nhắc ngưng kháng sinh trị mụn không cần thiết, xử trí tình trạng dùng corticoid.
• Nếu đồng thời có mụn trứng cá, bác sĩ phối hợp điều trị cả hai, tránh chọn thuốc làm nặng thêm bệnh còn lại.

Không tự mua thuốc kháng nấm uống. Ketoconazole dạng uống hiện hầu như không còn được dùng cho bệnh da thông thường vì nguy cơ tổn thương gan.

Phòng tái phát

Vì Malassezia là nấm thường trú trên da, mụn nấm hay tái lại, đặc biệt vào mùa nóng. Một số biện pháp giúp hạn chế:

• Tắm và thay quần áo sau khi ra nhiều mồ hôi, chơi thể thao.
• Mặc đồ thoáng, chất liệu thấm hút; tránh đồ bó sát kéo dài.
• Hạn chế dầu dưỡng, kem đặc vùng ngực, lưng.
• Dùng sữa tắm hoặc dầu gội kháng nấm định kỳ nếu bác sĩ hướng dẫn điều trị duy trì.
• Không tự dùng kháng sinh, corticoid hay kem không rõ nguồn gốc.

Khi nào nên đi khám?

• Nốt mụn nhỏ, đều nhau, ngứa ở ngực, lưng, trán kéo dài hơn vài tuần.
• Mụn nặng hơn sau khi dùng kháng sinh hoặc thuốc trị mụn thông thường.
• Mụn lan nhanh, kèm đỏ, đau, chảy dịch hoặc sốt.
• Bạn đang bị đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, hoặc đang dùng corticoid kéo dài.
• Mụn nấm tái đi tái lại nhiều lần trong năm.

Bác sĩ Trần Thịnh trực tiếp khám, chỉ định soi nấm khi nghi ngờ và giải thích cách dùng thuốc, cách phòng tái phát phù hợp với sinh hoạt của bạn. Để phân biệt mụn nấm với các thể mụn khác, xem thêm bài tổng quan mụn trứng cá, hoặc đặt lịch khám để được chẩn đoán chính xác.

Câu hỏi thường gặp

Mụn nấm có lây không?

Mụn nấm do nấm men vốn có trên da phát triển quá mức, không lây theo kiểu tiếp xúc thông thường. Tuy vậy, không nên dùng chung khăn, quần áo để giữ vệ sinh chung.

Mụn nấm có tự khỏi không?

Một số trường hợp nhẹ có thể giảm khi thời tiết mát hơn và thay đổi thói quen, nhưng thường tái lại. Nếu mụn kéo dài, ngứa nhiều, nên khám để được dùng thuốc kháng nấm phù hợp.

Có thể dùng dầu gội trị gàu để trị mụn nấm?

Một số dầu gội chứa hoạt chất kháng nấm được bác sĩ hướng dẫn dùng như sữa rửa vùng ngực, lưng. Tuy nhiên cần chẩn đoán đúng trước; nếu thực chất là mụn trứng cá hoặc viêm nang lông do vi khuẩn, cách này không hiệu quả.

Mụn nấm điều trị bao lâu thì đỡ?

Nhiều người thấy giảm ngứa và giảm nốt sau vài tuần dùng thuốc đúng hướng dẫn, nhưng thời gian khác nhau tùy mức độ. Bác sĩ sẽ hẹn tái khám để điều chỉnh và lên kế hoạch phòng tái phát.

Tài liệu tham khảo

• Rubenstein RM, Malerich SA – Malassezia (Pityrosporum) folliculitis, Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology, 2014;7(3):37–41.
• DermNet – Malassezia folliculitis.
• Bộ Y tế – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu (ban hành kèm Quyết định 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015), mục Viêm nang lông (có nêu nguyên nhân do Malassezia) và mục Lang ben.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.