Bớt Ota: Nguyên nhân, dấu hiệu, vị trí thường gặp

Bớt ota là một tình trạng rối loạn sắc tố bẩm sinh hoặc xuất hiện muộn, đặc trưng bởi những dát màu xanh xám, xanh đen hoặc nâu tím xuất hiện không đều trên khuôn mặt. Theo khảo sát kinh điển tại Nhật Bản (Hidano và cộng sự), tỷ lệ người mắc bớt ota khoảng 0,014% đến 0,034% dân số. Tình trạng này gặp nhiều hơn ở người gốc Đông Á và Đông Nam Á, nữ giới mắc nhiều hơn nam giới khoảng 5 lần. Những triệu chứng ban đầu thường là các vết lốm đốm màu xanh nhạt quanh vùng mắt, gò má, đôi khi bị nhầm lẫn với nám hoặc các vết chàm thông thường, gây ra sự lo lắng không nhỏ cho người bệnh về cả mặt thẩm mỹ lẫn sức khỏe.

1. Bớt ota là gì?

Bớt ota còn được gọi là Nevus fusco-caeruleus ophthalmo-maxillaris, là một trong các loại bớt bẩm sinh thuộc nhóm sắc tố trung bì. Đây không phải là một tổn thương bề mặt đơn thuần mà là một dạng bớt sắc tố lành tính có bản chất là sự tăng sinh bất thường của các tế bào hắc tố (melanocytes) nằm sâu trong lớp trung bì của da.

Khác với nám (melasma) hay tàn nhang vốn chủ yếu khu trú ở lớp thượng bì (lớp bề mặt), tế bào hắc tố trong bớt ota lại nằm ở lớp trung bì nông và trung bì sâu. Trong cấu trúc da bình thường, lớp trung bì không chứa các tế bào sản sinh sắc tố. Tuy nhiên, ở người bị bớt Ota, các tế bào hắc tố hình thoi chứa đầy các hạt melanin lại hiện diện rải rác hoặc tập trung thành từng dải giữa các bó sợi collagen.

Sự hiện diện ở độ sâu này tạo ra hiện tượng vật lý gọi là hiệu ứng Tyndall: Khi ánh sáng chiếu vào da, các bước sóng dài (như đỏ, vàng) đi xuyên sâu và bị hấp thụ, trong khi các bước sóng ngắn (như xanh dương) bị tán xạ ngược lại khi gặp các hạt sắc tố ở trung bì. Đây chính là lý do tại sao vết bớt lại có màu xanh chàm, xám chì hoặc xanh đen thay vì màu nâu thuần túy như các loại nám thông thường.

Tình trạng này được mô tả chi tiết và chính thức đặt tên vào năm 1939 bởi bác sĩ da liễu người Nhật Bản – Masao Ota. Công trình của ông đã giúp thế giới y học tách biệt được thực thể bệnh lý này dựa trên vị trí giải phẫu đặc thù theo nhánh thần kinh sinh ba và đặc điểm sắc tố ở mắt – một dấu hiệu nhận diện quan trọng giúp phân biệt với các loại bớt sắc tố khác.

2. Nguyên nhân bị bớt ota

Để hiểu rõ tại sao một người lại bị bớt ota, các nhà khoa học phải nghiên cứu ngược lại quá trình hình thành cơ thể trong giai đoạn bào thai. Nguyên nhân không đến từ tác động môi trường sau sinh mà bắt nguồn từ những sai sót trong quá trình di cư của tế bào.

• Sự di chuyển bất thường của tế bào hắc tố: Trong giai đoạn phôi thai, các tiền thân của tế bào hắc tố (nguyên bào hắc tố – melanoblasts) có nguồn gốc từ mào thần kinh (neural crest). Theo lộ trình phát triển bình thường, các tế bào này sẽ di chuyển đến lớp đáy của biểu bì. Tuy nhiên, ở bệnh nhân bớt Ota, một số tế bào đã bị “mắc kẹt” hoặc di chuyển lệch hướng, dừng lại ở lớp trung bì.
• Vai trò của đột biến gen GNAQ: Các nghiên cứu di truyền học đã tìm thấy đột biến gen GNAQ (hoặc GNA11) trong tế bào hắc tố ở một số trường hợp bớt ota. Đột biến này làm kích hoạt liên tục con đường tín hiệu MAP kinase, thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào hắc tố tại những vị trí không mong muốn. Đây thường là đột biến soma xảy ra ngẫu nhiên và không có tính chất di truyền trực tiếp từ mẹ sang con.
• Yếu tố nội tiết: Dù nguồn gốc là bẩm sinh, sự thay đổi của các hormone sinh dục (đặc biệt là Estrogen) được cho là đóng vai trò như một “chất xúc tác” kích thích các tế bào hắc tố đang “ngủ yên” bắt đầu sản sinh melanin mạnh mẽ, khiến vết bớt hiện rõ hơn ở tuổi dậy thì.

3. Dấu hiệu nhận biết bớt ota

Việc nhận diện đúng bớt ota là bước tiên quyết để có hướng điều trị phù hợp. Người bệnh có thể dựa vào các đặc điểm lâm sàng điển hình sau:

• Màu sắc không đồng nhất: Vết bớt thường có màu xanh đen, xám chì hoặc xanh chàm. Màu sắc này thường có dạng lốm đốm hoặc các đám mây sắc tố hòa lẫn vào nhau, không có ranh giới quá sắc nét như các loại bớt khác.
• Bề mặt da hoàn toàn phẳng: Vùng da bị bớt ota không nổi gờ, không sần sùi và có cấu trúc bề mặt giống hệt vùng da lành xung quanh.
• Không gây triệu chứng thực thể: Bớt Ota thường không gây đau, không ngứa và không làm thay đổi cảm giác của da. Nếu một vết bớt có dấu hiệu loét hoặc chảy máu, đó có thể là dấu hiệu của bệnh lý ác tính khác.
• Tồn tại lâu dài: Khác với bớt xanh mông cổ thường mờ dần khi trẻ lớn lên, bớt Ota không tự mất và có xu hướng đậm màu, lan rộng hơn theo thời gian nếu không điều trị.

4. Các vị trí thường bị bớt ota và phân bố giải phẫu

Vị trí xuất hiện của bớt ota: dọc theo các nhánh của dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh số V).

Bảng mô tả sự phân bố các vùng ảnh hưởng:

Phần lớn (khoảng 90%) trường hợp bớt ota chỉ xuất hiện ở một bên mặt (unilateral). Bớt ota hai bên ít gặp và cần được chẩn đoán phân biệt kỹ, nhất là với bớt Hori (đốm nâu xám đối xứng hai gò má, xuất hiện ở tuổi trưởng thành, không ảnh hưởng mắt).

5. Bớt ota thường gặp ở độ tuổi nào?

Bớt ota có hai đỉnh khởi phát. Khoảng một nửa trường hợp xuất hiện ngay từ lúc sinh hoặc trong vòng một năm đầu đời. Ở giai đoạn này, vết bớt thường có màu xanh nhạt hoặc xám mờ, dễ bị nhầm lẫn với các vết bầm tím do quá trình sinh nở. Tuy nhiên, bớt Ota sẽ không mờ đi mà có xu hướng sẫm màu hơn khi trẻ lớn dần. 

Phần lớn trường hợp còn lại xuất hiện muộn hơn, tập trung quanh tuổi dậy thì. Sự gia tăng các hormone sinh dục như Estrogen và Progesterone được cho là “đánh thức” các tế bào hắc tố đang ngủ yên ở trung bì, khiến chúng bắt đầu tổng hợp melanin mạnh mẽ và làm vết bớt hiện rõ. Điều này cũng giải thích tại sao vết bớt thường đậm màu hơn trong các kỳ kinh nguyệt hoặc mang thai.

Sự xuất hiện muộn của bớt ota ở tuổi dậy thì là minh chứng rõ nét cho sự tác động của nội tiết tố (hormone). Các chuyên gia da liễu giải thích rằng, các tế bào hắc tố vốn đã bị “kẹt” ở lớp trung bì từ lúc phôi thai nhưng ở trạng thái “ngủ yên” và chưa sản sinh đủ lượng melanin để mắt thường có thể nhìn thấy.

Khi bước vào tuổi dậy thì, sự gia tăng các hormone sinh dục, đặc biệt là Estrogen và Progesterone, được cho là kích thích các thụ thể trên bề mặt tế bào hắc tố trung bì. Điều này khiến chúng “thức tỉnh”, bắt đầu quá trình tổng hợp melanin mạnh mẽ, làm vết bớt hiện rõ. Đây cũng là một giả thuyết giải thích vì sao nữ giới mắc bớt ota nhiều hơn nam giới và vết bớt thường có xu hướng đậm màu hơn trong các kỳ kinh nguyệt hoặc thời gian mang thai.

6. Bớt ota có nguy hiểm không?

Về bản chất, bớt ota là một tổn thương lành tính, nhưng một số trường hợp có thể kèm biến chứng cần được theo dõi đúng cách.

Theo y văn, khoảng 10% người bệnh có sắc tố lan vào mắt có thể bị tăng nhãn áp (Glaucoma). Khi các tế bào hắc tố xâm nhập vào các cấu trúc bên trong mắt, chúng có thể gây cản trở sự lưu thông của thủy dịch, làm tăng nhãn áp, dẫn đến tổn thương dây thần kinh thị giác và có thể gây giảm thị lực không hồi phục nếu phát hiện muộn.

Rất hiếm gặp, nhưng y văn thế giới đã ghi nhận các trường hợp ung thư hắc tố phát sinh trên nền bớt ota, ở da, mắt (màng bồ đào) hoặc màng não. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm: vết bớt nổi cục gồ ghề, loét, hoặc thay đổi diện tích quá nhanh; khi có các dấu hiệu này cần đi khám sớm.

Vì xuất hiện ngay trên vùng mặt, bớt ota có thể gây tự ti, mặc cảm, đặc biệt là ở trẻ em tuổi đến trường. Nhiều bệnh nhân trưởng thành gặp tình trạng trầm cảm, lo âu và ngại tiếp xúc xã hội do ngoại hình không như ý.

7. Phương pháp chẩn đoán bớt ota chính xác

Chẩn đoán bớt ota thường bao gồm các bước:

1. Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ dựa trên vị trí phân bố đặc trưng (dọc thần kinh số V), màu sắc xanh xám và quan sát xem có sắc tố ở củng mạc mắt hay không. Đây là bước quan trọng nhất để phân biệt với nám hay tàn nhang.
2. Soi da (Dermoscopy): Kỹ thuật soi da hiện đại cho phép quan sát các cấu trúc sắc tố ở độ sâu mà mắt thường không thấy được. Trong bớt ota, hình ảnh soi da điển hình là vùng sắc tố xanh xám tương đối đồng nhất (do sắc tố nằm ở trung bì), không có mạng lưới sắc tố và không có các dấu hiệu gợi ý tổn thương ác tính.
3. Sinh thiết da (Skin Biopsy): Phương pháp này chỉ được chỉ định khi bác sĩ nghi ngờ có sự biến đổi ác tính. Dưới kính hiển vi, bác sĩ giải phẫu bệnh sẽ tìm thấy các tế bào hắc tố hình thoi nằm rải rác giữa các bó sợi collagen ở lớp trung bì nông và sâu.
4. Khám mắt định kỳ – rất cần thiết: Người bệnh bớt ota vùng quanh mắt nên được khám chuyên khoa mắt định kỳ (thường 6 tháng đến 1 năm/lần theo chỉ định của bác sĩ nhãn khoa). Bác sĩ nhãn khoa sẽ tiến hành đo nhãn áp, soi đáy mắt để tầm soát sớm biến chứng Glaucoma.

8. Điều trị bớt ota

Trong quá khứ, khi công nghệ Laser chưa phát triển, người ta đã thử nghiệm nhiều phương pháp như:

• Phẫu thuật ghép da: Để lại sẹo xấu, màu sắc da ghép không đồng nhất với vùng da mặt.
• Áp lạnh (Nitơ lỏng): Dễ gây bỏng lạnh, để lại sẹo lồi hoặc mất sắc tố vĩnh viễn (da trắng bệch như bị bạch biến).
• Mài da: Gây đau đớn, nguy cơ nhiễm trùng và để lại sẹo rất cao mà không lấy hết được sắc tố ở sâu. Hiện nay, các bác sĩ da liễu khuyến cáo không sử dụng các phương pháp này trong điều trị bớt Ota.

Theo y văn, trong nhiều thập kỷ, laser Q-switched (Nd:YAG 1064 nm, Alexandrite 755 nm, Ruby 694 nm) là phương pháp điều trị chuẩn cho bớt ota.

• Cơ chế: Sử dụng độ rộng xung tính bằng nan giây (phần tỷ giây). Năng lượng laser đi xuyên qua thượng bì, được hấp thụ chọn lọc bởi các hạt melanin trong tế bào hắc tố ở trung bì. Hiệu ứng quang nhiệt – quang cơ làm vỡ các hạt melanin thành các mảnh nhỏ để đại thực bào cơ thể đến dọn dẹp.
• Ưu điểm: Làm mờ bớt rõ rệt ở đa số người bệnh sau nhiều buổi; nguy cơ sẹo thấp nếu điều trị đúng thông số. Tác dụng phụ có thể gặp: tăng hoặc giảm sắc tố sau điều trị.

Gần đây, laser picosecond cũng được nghiên cứu trong điều trị bớt ota. Một số nghiên cứu ghi nhận có thể cần ít buổi hơn, nhưng dữ liệu so sánh trực tiếp còn hạn chế và hiệu quả phụ thuộc nhiều vào chỉ định, thông số và cơ địa.

Bảng so sánh Laser Q-Switched và Laser Picosecond trong điều trị bớt ota

Theo y văn, đa số người bệnh bớt ota đạt cải thiện rõ sau một liệu trình laser nhiều buổi; mức độ cải thiện khác nhau tùy độ đậm, vị trí, tuổi bắt đầu điều trị và cơ địa. Tái phát được báo cáo ít gặp (khoảng 1% trong một số nghiên cứu) nhưng vẫn có thể xảy ra. Sắc tố ở củng mạc mắt không điều trị bằng laser da. Xem thêm: điều trị bớt sắc tố bẩm sinh bằng laser.

Các loại laser trên được nêu theo y văn để người đọc tham khảo. Tại Phòng khám Da liễu Trần Thịnh, Bác sĩ Trần Thịnh sẽ khám, chẩn đoán và tư vấn hướng xử trí phù hợp; trường hợp cần thiết bị hoặc chuyên khoa khác (như nhãn khoa), bác sĩ sẽ giới thiệu nơi phù hợp.

Chăm sóc sau điều trị Laser bớt ota:

• Làm dịu da: Ngay sau laser, vùng điều trị sẽ đỏ và sưng nhẹ. Cần chườm lạnh hoặc dùng gạc ẩm để làm dịu da trong 24 giờ đầu.
• Phục hồi: Sử dụng các sản phẩm chứa Vitamin B5, Ceramide, Hyaluronic Acid để thúc đẩy tái tạo biểu bì.
• Chống nắng kỹ: Đây là yếu tố rất quan trọng. Vùng da sau laser rất nhạy cảm, nếu tiếp xúc với tia UV sẽ dễ bị tăng sắc tố trở lại. Cần dùng kem chống nắng SPF 50+ và che chắn kỹ bằng khẩu trang tối màu.
• Vệ sinh: Không tự ý cạy vảy. Để vảy tự bong sau 5-7 ngày để tránh để lại thâm sẹo.

Những câu hỏi thường gặp về bớt ota

1. Bớt ota có thể tự khỏi không?

Câu trả lời là KHÔNG. Đây là điểm khác biệt cốt lõi để phân biệt bớt ota với bớt xanh mông cổ. Bớt xanh mông cổ thường xuất hiện ở vùng mông, lưng trẻ sơ sinh và phần lớn mờ dần trong những năm đầu đời. Trong khi đó, bớt Ota nằm sâu ở lớp trung bì vùng mặt và tồn tại lâu dài, thậm chí là đậm màu hơn theo thời gian nếu không có sự can thiệp của y khoa.

2. Bớt ota có di truyền không?

Hầu hết các trường hợp bớt ota là đơn phát (ngẫu nhiên) do đột biến soma trong giai đoạn phát triển phôi thai và không có tính chất di truyền trực tiếp từ cha mẹ sang con cái. Y văn chỉ ghi nhận rất hiếm trường hợp có nhiều người trong gia đình cùng bị. Xem thêm: bớt sắc tố có di truyền không?

Dù bớt Ota đa phần là lành tính, nhưng nếu sắc tố xuất hiện ở các vị trí nhạy cảm như củng mạc, mống mắt hay kết mạc, người bệnh không nên chủ quan. Những trường hợp này tiềm ẩn nguy cơ gây tăng nhãn áp, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm cho thị lực nếu không được theo dõi định kỳ. Vì vậy, nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu bớt Ota, hãy chủ động đi khám da liễu và nhãn khoa để được chẩn đoán, theo dõi và tư vấn điều trị. Tìm hiểu tổng quan các loại bớt khác tại bài bớt bẩm sinh: nguyên nhân, phân loại, điều trị.

Khi nào nên đi khám?

• Xuất hiện mảng xanh xám, xanh đen một bên mặt, nhất là quanh mắt, ở trẻ nhỏ hoặc tuổi dậy thì.
• Lòng trắng mắt có đốm xanh xám; nhìn mờ, đau nhức mắt (cần khám nhãn khoa ngay).
• Vết bớt nổi cục, loét, chảy máu hoặc thay đổi nhanh về kích thước, màu sắc.
• Đốm nâu xám hai bên gò má xuất hiện ở tuổi trưởng thành – cần phân biệt bớt Ota, bớt Hori và nám.

Đặt lịch khám với Bác sĩ Trần Thịnh tại trang liên hệ – đặt lịch để được chẩn đoán và tư vấn hướng điều trị phù hợp.

Tài liệu tham khảo

• Hidano A, Kajima H, Ikeda S, và cộng sự. Natural history of nevus of Ota. Archives of Dermatology, 1967.
• Chan HH, Leung RS, Ying SY, và cộng sự. Recurrence of nevus of Ota after successful treatment with Q-switched lasers. Archives of Dermatology, 2000.
• DermNet NZ – Naevus of Ota.
• American Academy of Ophthalmology (EyeWiki) – Oculodermal melanocytosis (Nevus of Ota).